İtalya’ya Geldim: Bu Kadar Zengin Bir Ülke Neden Büyüyemiyor?

Herkese merhaba. Son iki gündür yayın yapamadım. Çünkü oldukça yoğun, hareketli ve açıkçası biraz da yorucu iki gün geçirdim. Türkiye’den İtalya’ya geldik. Önce Venedik’teydik, şimdi ise Floransa’ya geçtik. Valizler, trenler, oteller, kayıt işlemleri derken yayın yapmaya fırsat bulamadım.

Ama şimdi Floransa’dan kısa bir yayınla yeniden karşınızdayım.

Önümüzdeki dönemde akademik çalışmalarım nedeniyle Floransa’da daha fazla bulunacağım. Avrupa Üniversitesi Enstitüsü’nde Jean Monnet Fellow olarak araştırmalarımı sürdüreceğim. Dolayısıyla Kayıt Dışı İktisat için de biraz farklı, bana kalırsa oldukça ilginç yeni bir dönem başlıyor.

Öncelikle şunu hemen söyleyeyim: Kanalın Türkiye ekonomisine yönelik çizgisi kesinlikle değişmeyecek.

Türkiye’de enflasyonu, gelir dağılımını, konut krizini, orta sınıfın durumunu, eğitim ekonomisini, çalışma hayatını ve gündelik hayatımızı etkileyen ekonomik gelişmeleri konuşmaya devam edeceğiz. Zaten Türkiye ekonomisinde konuşacak konu bulamamak gibi bir tehlikemiz pek yok. Gündem biz daha bir konuyu bitirmeden önümüze birkaç yeni konu getiriyor.

Fakat önümüzdeki dönemde bunlara biraz daha fazla Avrupa, İtalya ve zaman zaman farklı ülkelerden ekonomik gözlemler de eklenecek.

Burada bulunduğum ve seyahat ettiğim dönemlerde bazı yayınları doğrudan gördüğüm şehirlerden yapmak istiyorum. Bir şehri yalnızca tarihi binalarıyla, meydanlarıyla, müzeleriyle ve restoranlarıyla değil; ekonomisiyle, konut piyasasıyla, ulaşımıyla, nüfus yapısıyla, esnafıyla ve gündelik hayatıyla da okumaya çalışacağız.

Bu bir gezi kanalına dönüşmeyecek. Size nerede ne yenir, hangi müzeye saat kaçta gidilir türünden videolar hazırlamayacağım. Yine ekonomi konuşacağız. Fakat ekonomiyi bu defa zaman zaman sokağın, şehrin ve gündelik hayatın içinden okuyacağız.

Aslında İtalya bunun için son derece uygun bir ülke.

Çünkü İtalya bir iktisatçı açısından çok sayıda çelişkiyi aynı anda barındırıyor.

Bir taraftan dünyanın en zengin ve gelişmiş ülkelerinden biri. Büyük bir sanayi üretimi var. Güçlü ihracatçı şirketleri, dünya çapında tanınan markaları, önemli bir turizm sektörü ve kuşaklar boyunca birikmiş çok büyük bir özel serveti bulunuyor.

Otomobilden makineye, tekstilden gıdaya, mobilyadan tasarıma kadar pek çok alanda İtalya hâlâ küresel ölçekte güçlü bir üretici. İtalyan markaları yalnızca ürün satmıyor; aynı zamanda tarih, tasarım, kalite ve yaşam tarzı da satıyor.

Diğer taraftan ise yaklaşık çeyrek yüzyıldır doğru dürüst büyüyemeyen bir ekonomiden söz ediyoruz.

Verimlilik artışı zayıf. Kamu borcu çok yüksek. Nüfus yaşlanıyor. Doğum oranları düşüyor. Gençlerin önemli bir bölümü daha iyi eğitim ve çalışma imkânları için başka ülkelere gitmeyi düşünüyor. Ülkenin kuzeyiyle güneyi arasında yalnızca gelir açısından değil, istihdamdan kamu hizmetlerine kadar uzanan son derece belirgin farklılıklar bulunuyor.

Yani karşımızda hem zengin hem de ekonomik olarak uzun süredir yerinde sayan bir ülke var.

Bu ilk bakışta çelişkili görünebilir. İnsan doğal olarak şu soruyu soruyor: Bir ülke bu kadar zengin olduğu halde neden büyüyemiyor?

Aslında servet ile büyüme aynı şey değil.

Geçmişte biriktirilmiş büyük bir servete, son derece değerli şehirlere, güçlü markalara ve gelişmiş bir sanayi altyapısına sahip olabilirsiniz. Fakat üretkenliği artıramıyor, gençlere fırsat sunamıyor ve ekonomik yapınızı yeni teknolojilere uyarlayamıyorsanız büyümekte zorlanabilirsiniz.

İtalya tam da bu ayrımı gözlemleyebileceğimiz ülkelerden biri.

Üstelik İtalya’nın ekonomik yapısını anlayabilmek için ülkenin tarihine ve siyasetine de bakmak gerekiyor. Çünkü bugün karşılaştığımız bölgesel farklılıkların önemli bir bölümü yalnızca günümüzde uygulanan yanlış politikalardan kaynaklanmıyor. Bu farklılıkların kökleri yüzyıllar öncesine uzanıyor.

Venedik’ten Floransa’ya geçmek bile insana bunu hatırlatıyor.

Bugün aynı ülkenin sınırları içinde bulunan bu iki şehir, yüzyıllar boyunca birbirinden bağımsız siyasi ve ekonomik merkezlerdi.

Venedik uzun süre Akdeniz ticaretinin en önemli merkezlerinden biri olan bağımsız bir deniz cumhuriyetiydi. Zenginliğini büyük ölçüde ticaretten, denizcilikten ve Doğu ile Batı arasındaki bağlantıları kontrol edebilme gücünden elde etti. Kendine özgü siyasi kurumları, aristokrasisi, ticaret ağları ve devlet yapısı vardı.

Floransa ise bambaşka bir ekonomik model geliştirdi. Ticaretin yanı sıra bankacılık, finans, tekstil üretimi ve sanatın merkezi haline geldi. Medici ailesinin yükselişi yalnızca siyasi bir hikâye değildi. Aynı zamanda para, kredi, ticaret, siyaset ve sanat arasındaki ilişkinin de hikâyesiydi.

Rönesans dediğimiz büyük kültürel dönüşümün arkasında yalnızca büyük sanatçılar bulunmuyordu. O sanatçıları destekleyen tüccarlar, bankerler, şehir devletleri ve ekonomik rekabet de vardı.

Başka bir ifadeyle, bugün Floransa’da gördüğümüz muazzam sanatsal mirasın gerisinde çok güçlü bir ekonomik düzen bulunuyordu.

Milano’nun, Torino’nun, Roma’nın, Napoli’nin ve Sicilya’nın da birbirinden oldukça farklı tarihleri vardı. Bazıları sanayi ve ticaret ağlarına daha erken eklemlenirken bazıları tarımsal yapının ve büyük toprak sahipliğinin daha baskın olduğu ekonomik düzenler içinde kaldı.

İtalya 1861’de siyasi olarak birleşti. Roma’nın katılımıyla bu süreç 1870’te büyük ölçüde tamamlandı. Fakat siyasi sınırların birleşmesi, ekonominin, kurumların ve toplumsal yapının da aynı hızla birleştiği anlamına gelmedi.

Bir ülkenin haritasını birkaç yıl içinde değiştirebilirsiniz. Bayrağını, başkentini ve merkezi yönetimini belirleyebilirsiniz. Ama yüzyıllar içinde oluşmuş kurumları, üretim yapılarını, yerel kimlikleri ve ekonomik alışkanlıkları aynı hızla değiştiremezsiniz.

Bugün hâlâ karşımızda yalnızca tek bir İtalya yok. Adeta birkaç farklı İtalya aynı devletin sınırları içinde yan yana duruyor.

Sanayileşmiş, ihracatçı ve Avrupa’nın üretim ağlarına güçlü biçimde bağlanmış bir kuzey var. Daha yüksek işsizliğin, daha düşük gelirin ve kurumsal sorunların görüldüğü bir güney var. Küresel turizmin yoğun baskısı altında kalan Venedik ve Floransa gibi tarihi şehirler var. Bir tarafta dünyanın her yerinden insan çeken merkezler bulunurken diğer tarafta nüfusu azalan kasabalar ve gençlerini kaybeden bölgeler bulunuyor.

Dolayısıyla İtalya ekonomisini tek bir ortalama rakamla anlamak oldukça güç.

Kişi başına düşen gelir ortalamasına baktığınızda belirli bir İtalya görüyorsunuz. Milano’ya gittiğinizde başka, Napoli’ye gittiğinizde başka, küçük bir güney kasabasına gittiğinizde ise çok daha farklı bir İtalya ile karşılaşıyorsunuz.

Elbette buraya geleli henüz çok kısa bir süre oldu. Bu nedenle birkaç günlük gözlemle İtalya hakkında büyük hükümler vermek doğru olmaz. Ben de bunu yapmayacağım.

Fakat ilk dikkatimi çeken şeylerden biri, geçmişten kalan büyük zenginlikle günümüzün ekonomik durgunluğunun aynı anda görülebilmesi oldu.

Venedik’e baktığınızda muazzam bir tarihsel zenginlik görüyorsunuz. Dünyanın hemen her yerinden turist geliyor. Oteller, restoranlar, dükkânlar ve ulaşım sistemi bu turizm hareketliliğinin etrafında çalışıyor.

Fakat bir süre sonra başka sorular da aklınıza geliyor.

Bu kadar yoğun turizm şehirde yaşayanlara ne kazandırıyor? Konut fiyatlarını ve kiraları nasıl etkiliyor? Şehrin yerel nüfusu neden azalıyor? Bir şehir giderek ziyaretçilere göre şekillendiğinde orada yaşayan insanların gündelik hayatı nasıl değişiyor? Tarihi bir şehir ne zaman yaşayan bir ekonomik merkez olmaktan çıkıp büyük bir açık hava müzesine dönüşmeye başlıyor?

Venedik bütün bu soruların sorulabileceği çok çarpıcı bir örnek.

Şimdi ise Floransa’dayım.

Burada da sanat, mimari, ticaret ve finans tarihinin olağanüstü bir birikimi var. Sokakta birkaç dakika yürüdüğünüzde bile yüzyıllar içinde birikmiş büyük bir zenginliği görüyorsunuz. Ancak geçmişten kalan bu büyük mirasın, tek başına modern ve hızlı büyüyen bir ekonomi üretmeye yetmediğini de biliyoruz.

İtalya’nın en ilginç taraflarından biri burada ortaya çıkıyor.

Geçmişte çok başarılı olmuş kurumlar, şehirler ve üretim biçimleri bazen geleceğe uyum sağlamayı kolaylaştırıyor. Fakat bazen de geçmişin başarısı bugünkü değişimi zorlaştırabiliyor. İnsanlar ve kurumlar, daha önce işe yaramış yöntemleri terk etmekte isteksiz davranabiliyor.

Küçük aile şirketleri İtalya’nın üretim gücünün önemli parçalarından biri. Bu şirketler esnek, yaratıcı ve belirli alanlarda son derece başarılı olabiliyor. Fakat şirketlerin küçük kalması, profesyonelleşememesi, teknoloji yatırımlarının sınırlı olması ve kuşak geçişlerinde yaşanan sorunlar verimlilik artışını da yavaşlatabiliyor.

Benzer biçimde büyük bir tarihsel miras turizm geliri yaratıyor. Ancak ekonominin giderek turizme bağımlı hale gelmesi, yüksek katma değerli yeni sektörlerin gelişmesini her zaman garanti etmiyor.

İşte önümüzdeki dönemde İtalya’ya biraz bu çelişkiler üzerinden bakmak istiyorum.

Yakında İtalya üzerine iki ayrı ve kapsamlı yayın hazırlayacağım.

Bunlardan ilkinin başlığı büyük ihtimalle:

İtalya Birleşti Ama Ekonomisi Neden Birleşemedi?

Bu yayında İtalya’nın siyasi birleşme sürecini, kuzey-güney ayrımını, sanayileşmenin neden bazı bölgelerde yoğunlaştığını, bölgesel eşitsizlikleri ve devlet kapasitesini konuşacağız.

İtalya gerçekten tek bir ulusal ekonomi kurabildi mi? Güney neden kuzeye yaklaşamadı? Yıllar boyunca yapılan büyük kamu harcamalarına ve Avrupa Birliği fonlarına rağmen bölgesel farklar neden kalıcı hale geldi? Bu farkların ne kadarı tarihten, ne kadarı uygulanan politikalardan kaynaklanıyor?

İkinci yayının başlığı ise:

İtalya Hâlâ Zengin Ama Neden Büyüyemiyor?

Bu yayında da İtalya’nın uzun süredir devam eden düşük büyüme sorununu ele alacağım. Verimlilik neden artmıyor? Nüfusun yaşlanması ekonomiyi nasıl etkiliyor? Kamu borcu neden bu kadar yüksek? Gençler neden başka ülkelere gitmek istiyor? İtalya’nın sahip olduğu büyük özel servet neden daha yüksek bir ekonomik dinamizme dönüşemiyor?

Bunların Türkiye açısından da son derece önemli sorular olduğunu düşünüyorum.

Çünkü başka ülkeleri yalnızca merak ettiğimiz için incelemiyoruz. Başka ülkelerin deneyimleri bize Türkiye’nin karşı karşıya olduğu riskleri ve fırsatları da gösteriyor.

Bölgesel eşitsizlik, gençlerin ülkeden ayrılması, nüfusun yaşlanması, turizm ile üretim arasındaki ilişki, küçük şirketlerin yapısı, konut sorunu ve şehirlerin giderek pahalılaşması yalnızca İtalya’ya özgü meseleler değil.

Türkiye’de de benzer soruları farklı biçimlerde yaşıyoruz.

Bu nedenle İtalya’yı konuşurken aslında zaman zaman Türkiye’yi de konuşmuş olacağız. İtalya ile Türkiye’yi bire bir aynı ülkeler gibi göstermeden, iki ülkenin ortak sorunları ve birbirinden ayrıldığı noktalar üzerinden karşılaştırmalar yapacağız.

Ayrıca önümüzdeki dönemde farklı şehirlere ve ülkelere seyahatlerim olacak. Fırsat buldukça bulunduğum yerleri ekonomik ve toplumsal yapılarıyla anlatmaya çalışacağım.

Bir şehrin sokaklarına, konutlarına, toplu taşımasına, dükkânlarına ve insanlarına baktığımızda o ülkenin ekonomisi hakkında ne anlayabiliriz?

Şehir merkezinde kimler yaşayabiliyor? Gençler nerelerde çalışıyor? Turizm yerel halkı zenginleştiriyor mu, yoksa onları şehir merkezlerinden uzaklaştırıyor mu? İnsanların tüketim alışkanlıkları bize gelirleri hakkında ne söylüyor? Tarihsel miras ekonomik kalkınmayı destekliyor mu, yoksa bazı şehirleri geçmişe bağımlı hale mi getiriyor?

Bunları mümkün olduğunca rakamlarla, tarihsel bilgilerle ve gördüğüm gündelik hayatı bir araya getirerek anlatmak istiyorum.

Kısacası iki günlük aranın nedeni buydu. Önce Venedik’teydik, şimdi Floransa’ya geçtik. Oldukça yoğun iki günün ardından yavaş yavaş yeni çalışma düzenimi kurmaya çalışıyorum.

Yayınlar bundan sonra yeniden düzenli biçimde devam edecek. Türkiye ekonomisini konuşmayı sürdüreceğiz. Fakat artık zaman zaman Floransa’dan, İtalya’dan ve ziyaret ettiğim farklı şehirlerden de yayınlar göreceksiniz.

Tekrar söyleyeyim: Bu bir gezi kanalına dönüşmeyecek.

Yine ekonomi konuşacağız. Yine insanların gündelik hayatta yaşadığı sorunlardan hareket edeceğiz. Fakat bu defa zaman zaman ekonomiyi bulunduğum şehrin sokaklarından, tarihinden ve kurumlarından okuyacağız.

Bana kalırsa oldukça ilginç bir dönem olacak.

Floransa’dan hepinize selamlar.

Çok yakında yeni yayınlarda görüşmek üzere.