Petrol Yükseliyor, Dolar Geriliyor: Fed, Hürmüz ve Türkiye İçin Kritik Yeni Hafta | CANLI

Günaydın. Bugün 10 Ağustos Pazartesi. Haftaya başlarken piyasaların önünde çok ilginç, hatta ilk bakışta birbiriyle çelişkili görünen bir tablo var. Petrol yükseliyor, dolar geriliyor, altın güçlü, hisse senetleri ise özellikle Asya’da yukarıda. Normalde bunların hepsini aynı anda gördüğümüzde insanın aklına şu geliyor: Piyasa tam olarak neyi fiyatlıyor? Bence bu sabahın ana sorusu bu. Çünkü şu anda dünya ekonomisinde tek bir hikâye yok. Aynı anda üç ayrı hikâye fiyatlanıyor: Orta Doğu’dan gelen enerji ve jeopolitik risk, Amerika’dan gelen zayıflama sinyalleri ve merkez bankalarının yeniden değişen faiz hesabı.

Önce Hürmüz Boğazı’ndan başlayalım. Çünkü petrolün sabah yeniden 84 doların üzerine çıkmasının temelinde buradaki belirsizlik var. İran ile Umman arasında yeni deniz geçiş hatlarını tanımlayacak anlaşmanın son aşamaya geldiği söyleniyor. Ama bu, boğazın yarın sabah normale döneceği anlamına gelmiyor. İran, Amerika’dan yaptırımların kaldırılması, deniz ablukasının sona erdirilmesi, askeri tehditlerin durması ve saldırıların yol açtığı zararlar için tazminat gibi bir dizi koşul istiyor. Üstelik Washington ile Tahran arasında doğrudan görüşme de yok; mesajlar aracılar üzerinden gidiyor.

Dolayısıyla piyasaların geçen hafta yaptığı hata şuydu: “Anlaşma geliyor, Hürmüz açılıyor” diye risk primini çok hızlı geri çektiler. Petrol geçen hafta yüzde 7’den fazla geriledi. Şimdi ise piyasa şunu fark ediyor: Bir siyasi metnin hazırlanmasıyla tankerlerin gerçekten güvenli biçimde geçmeye başlaması aynı şey değil. Ben olsam burada manşetlerden çok gemi hareketlerine bakarım. Gerçekten düzenli tanker geçişi başlıyor mu, sigorta maliyetleri düşüyor mu, navlun normalleşiyor mu? Çünkü enerji piyasası artık açıklamaya değil, fiziksel akışa inanmak istiyor.

Üstelik mesele yalnız Hürmüz de değil. Yemen’de Husilerin saldırıları sürüyor. Suudi Arabistan’daki enerji tesisleri hedef alınıyor, Kızıldeniz ve Aden Körfezi hattında risk devam ediyor. Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan arasında imzalanan yeni savunma anlaşması da bölgedeki güvenlik mimarisini değiştiriyor. Bunun kısa vadede petrol üzerinde yarattığı şey, arz kaybından önce bir belirsizlik primi. Yani petrolün 84-85 dolar civarında olması sadece bugünkü varil miktarının değil, yarın o varilin güvenli şekilde taşınıp taşınamayacağının fiyatı. Bu arada İsrail’in ABD destekli 15 maddelik Gazze planını mevcut haliyle reddetmesi de Washington’ın bölgedeki siyasi kontrol kapasitesinin sınırlı olduğunu gösteriyor; bu, enerji risk primini doğrudan değil ama genel jeopolitik belirsizlik üzerinden besliyor.

Ama aynı anda Amerika’dan tam ters yönde bir sinyal geliyor. Cuma günü açıklanan istihdam verisi gerçekten zayıftı. Temmuz ayında tarım dışı istihdam 80 bin civarında artması beklenirken 23 bin kişi azaldı. Mayıs ve Haziran verileri de toplam 103 bin kişi aşağı revize edildi. İşsizlik oranı yüzde 4,2’den 4,1’e geriledi ama ücret artışı aylık yalnız yüzde 0,1 oldu. Yani manşette işsizlik oranı çok kötü görünmüyor fakat istihdam yaratma kapasitesi belirgin biçimde zayıflıyor.

Bunun sonucu Fed beklentilerinde hemen görüldü. Eylül toplantısında faiz artırımı ihtimali bir hafta önce yüzde 60’ların üzerindeyken şimdi yüzde 40’ların ortasına kadar gerilemiş durumda. Amerikan 10 yıllık tahvil faizi yüzde 4,65 civarına indi. Dolar endeksi 100’ün altına, yaklaşık 99,6’ya geldi ve iki ayın en düşük seviyelerine yakın. Euro 1,155 civarında. Bu yüzden Türkiye’de eurodaki hareketin bir kısmını yalnız Türk lirasının hikâyesi olarak okumamak lazım; euro-dolar paritesi de yukarı gidiyor.

Şimdi asıl kritik nokta şu: Fed’in işi kolaylaşmış değil. Çünkü istihdam zayıflarken enerji fiyatları tekrar yukarı gidiyor. Çarşamba günü Amerika’nın Temmuz enflasyonu geliyor. Piyasa aylık manşet enflasyonda yüzde 0,1, çekirdekte yüzde 0,2 bekliyor. Yıllık manşetin yüzde 3,4 civarına, çekirdeğin yüzde 2,5’e gelmesi bekleniyor. Perşembe üretici fiyatları, cuma perakende satışlar var. Eğer enflasyon sakin gelir ve istihdam da zayıflamaya devam ederse, Fed’in faiz artırma gerekçesi ciddi biçimde aşınır. Ama petrol yeniden sert yükselir ve çekirdek fiyatlar hızlanırsa, piyasa bir kez daha ters yakalanabilir. Yani bu hafta aslında “Fed ne yapacak?” haftası değil; “Fed’i hangi veri köşeye sıkıştıracak?” haftası.

Japonya da bu hikâyenin çok önemli bir parçası. Yen Temmuz ayında dolar karşısında 164’e yaklaşarak kırk yılın en zayıf seviyelerine indi. Japonya ve Amerika birlikte yen alarak müdahale etti ve kur bir miktar toparlandı. Şimdi Japon Merkez Bankası’nın Temmuz toplantı özetinden daha şahin bir ton çıkıyor. Bazı üyeler faiz artışlarının daha hızlı yapılabileceğini söylüyor. Politika faizi zaten haziranda yüzde 1’e çıkarılmıştı ve eylül ayında yeni bir artış ihtimali güçleniyor.

Burada ilginç olan şu: Zayıf para her zaman ihracatçı için nimet değildir. Japon şirketleri bunu açıkça söylüyor. Çünkü ihracattan daha fazla yen geliri elde ederken enerji, gıda ve ham madde ithalatı pahalanıyor. Üstelik kur oynaklığı arttığında şirket bir yatırımın geri dönüşünü hesaplayamaz hale geliyor. Türkiye açısından da bu önemli bir ders. “Kur yükselirse ihracatçı kazanır, kur düşerse tüketici kazanır” gibi basit denklemler gerçek ekonomiyi açıklamıyor. Önemli olan kurun seviyesi kadar, verimlilikle ve maliyet yapısıyla uyumu ve öngörülebilirliği.

Altın ve gümüş tarafında da enteresan bir tablo var. Ons altın 4.330 dolar civarında, gümüş 64 dolara yakın ve ikisi de geçen hafta güçlü yükseldi. Ben burada yalnız “savaş var, altın yükseliyor” anlatısını eksik buluyorum. Altının bugünkü gücünde jeopolitik risk kadar doların zayıflaması, reel faiz beklentilerinin değişmesi ve merkez bankalarının rezerv tercihlerindeki dönüşüm de var. Japon yenine yapılan müdahale bile bu açıdan düşündürücü. Büyük merkez bankalarının ve hazinelerin birbirlerinin tahvil ve kur piyasalarını istikrara kavuşturmak için daha sık devreye girdiği bir dünyada, altın giderek sadece kriz sigortası değil, finansal sistemin kendisine karşı bir çeşit çeşitlendirme aracı haline geliyor.

Bu nedenle 2026’daki altın-gümüş hareketini sadece geçmişteki bir grafik şekline bakarak 2011’e benzetmek bana çok ikna edici gelmiyor. 2011, büyük ölçüde kriz sonrası koordinasyonun ve sistemin yeniden stabilize edildiği bir dönemin sonuydu. Bugün ise Japonya’nın borç problemi, Amerika’nın bütçe açıkları, çok yüksek tahvil arzı, jeopolitik bloklaşma ve merkez bankalarının rezerv çeşitlendirmesi hâlâ çözülmüş değil. Bu bana “büyük yükseliş kesin devam eder” dedirtmez; ama mevcut ortamın 2011’deki çözülme aşamasından ziyade 2008 sonrasındaki yeni müdahalelerin başladığı döneme bazı açılardan daha çok benzediğini düşündürüyor. Burada önemli olan fiyat hedefi vermek değil, rejimin değiştiğini görmek.

Bir adım daha geri çekilip “ucuz para dönemi bitti” cümlesini de açmak lazım. 2008 küresel krizinden pandemi sonrasına kadar dünyada çok uzun bir süre olağanüstü düşük faizlerle yaşadık. Şirketler borcu ucuza çevirebildi, varlık fiyatları yükseldi, yatırımcılar düşük getirili tahvillerden daha riskli alanlara yöneldi. Pandemi sırasında buna çok daha büyük bilanço genişlemeleri eklendi. Bu dönemin en önemli mirası sadece borç stoku değil, davranış kalıbı oldu: “Bugün alırım, yarın nasıl olsa daha ucuza finanse ederim.” Şimdi bu davranış kalıbı tersine dönmek zorunda. Çünkü para yalnız Türkiye’de değil, küresel olarak daha pahalı. Amerikan bütçe açığı büyürken Hazine’nin sürekli yüksek miktarda tahvil ihraç etmesi gerekiyor. Merkez bankası kısa vadeli faizi indirse bile uzun vadeli faiz aynı hızda inmeyebilir. Dolayısıyla önümüzdeki dönemin temel meselesi yalnız politika faizi değil, sermayenin kalıcı maliyeti olacak.

Çin’den gelen veriler de aynı karmaşık tabloyu destekliyor. Temmuz tüketici enflasyonu yıllık yüzde 0,5, çekirdek enflasyon yüzde 0,9. Üretici fiyatları yıllık bazda artıda olsa da aylık bazda geriliyor. Yani Çin’de güçlü bir enflasyonist talep patlamasından söz etmek zor. Hizmet fiyatları bir miktar dirençli ama iç talep hâlâ soru işareti. Buna karşılık Çin’in çok ilginç bir tarafı var: Ekonomik dezavantaj gibi görünen koşulları üretim altyapısına çevirebiliyor. Turpan’da 46 dereceyi aşan sıcaklıklar artık otomobil, klima, güneş paneli ve çeşitli parçalar için doğal bir stres testi laboratuvarı olarak kullanılıyor. Binlerce araç bu koşullarda test ediliyor. İklim değişikliği bir maliyet yaratırken, aynı anda yeni bir test ve mühendislik ekonomisi yaratıyor. Bence bu, sanayi politikası denince yalnız teşvik paketlerini değil, coğrafi ve iklimsel koşulları bile üretken kapasiteye çevirebilme becerisini düşünmemiz gerektiğini gösteriyor.

Gelelim Türkiye’ye. Bu sabah dolar/TL yaklaşık 47,72, euro/TL 55,16 civarında. Beş yıllık CDS 226 baz puan, iki yıllık gösterge tahvil faizi yüzde 41,3. Bu hafta içeride çok yoğun bir veri takvimi var. Bugün sanayi üretimi, yarın ticaret satış hacmi, perşembe ödemeler dengesi ve Merkez Bankası Enflasyon Raporu, cuma da Piyasa Katılımcıları Anketi geliyor.

Bence bu haftanın Türkiye açısından en az konuşulan ama en önemli konusu ödemeler dengesi revizyonu. Merkez Bankası finans hesabında metodolojik bir değişikliğe gidiyor. Özellikle bugüne kadar ayrı biçimde görünmeyen finansal türev işlemleri, swaplar ve yurt dışı mevduat hareketleri daha ayrıntılı kaydedilecek. Bunun sonucu olarak son yıllarda çok büyüyen Net Hata ve Noksan açığının önemli kısmının küçülmesi bekleniyor. 2025’te 18,8 milyar dolar olan bu açık, bu yılın ilk beş ayında 18,5 milyar dolara ulaşmıştı.

Fakat burada çok önemli bir ayrım yapalım. Net Hata ve Noksan’ın istatistiksel revizyonla küçülmesi Türkiye’nin bir gecede 10 veya 20 milyar dolar daha zenginleşmesi demek değil. Yeni döviz girişi oluşmuyor. Sadece daha önce hangi kutuya koyacağımızı bilemediğimiz bazı hareketler doğru kutuya taşınıyor. Dahası cari denge bu revizyondan etkilenmeyecek. Yani muhasebe daha temiz hale gelecek ama dış finansman ihtiyacı sihirli biçimde ortadan kalkmayacak. Bence önümüzdeki günlerde bu ayrım çok önemli olacak.

Cari açık konusunda da rakamları birbirine karıştırmamak lazım. Temmuz itibarıyla ilk yedi aylık dış ticaret açığının 60 milyar doların üzerine çıktığı görülüyor. Bu elbette dikkat edilmesi gereken bir bozulma. Ama dış ticaret açığı ile cari açık aynı şey değil. Hizmet gelirleri, turizm, taşımacılık, birincil ve ikincil gelir dengeleri devreye giriyor. Haziran cari açığının yaklaşık 5 milyar dolar gelmesi ve 12 aylık açığın 40 milyar dolar civarına çıkması bekleniyor. Yıl sonu için 50 milyar dolar civarında tahminler var. Dolayısıyla “dış ticaret açığı 110 milyara giderse cari açık otomatik olarak 70-80 milyar olur” demek fazla mekanik bir yaklaşım. O senaryo mümkün olabilir ama baz senaryo diye sunulmamalı.

Türkiye’de carry trade tartışmasını da bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor. Yüksek faiz ve kontrollü kur kısa vadede yabancı yatırımcı için çok cazip bir kombinasyon yaratabiliyor. Bu para geldiğinde rezervleri güçlendiriyor, kur üzerindeki baskıyı azaltıyor ve enflasyonla mücadeleye zaman kazandırıyor. Ama bunun bedeli, ekonomi politikasının güvenilirliğine karşı hassasiyetin artması. Eğer enflasyon beklentisi bozulur, faiz indirimleri piyasanın taşıyabileceğinden hızlı yapılır ya da jeopolitik ve siyasi risk yükselirse aynı yatırımcı çıkmak isteyebilir. Burada “yarın büyük kur şoku olacak” diye tarih ve seviye vermek bence doğru değil. Doğru soru şu: Cari açığın finansman kalitesi ne kadar kalıcı, vadesi ne kadar uzun ve doğrudan yatırımların payı ne kadar yüksek? Çünkü kısa vadeli portföy akımı rezerv yaratabilir ama üretken kapasite yaratmaz.

Asıl mesele şu: Türkiye enflasyonu düşürmek için kuru görece kontrollü tutarken, reel kur değerleniyor ve bu durum zaman içinde rekabet gücü üzerinde baskı yaratabiliyor. Fakat bunun da tek yönlü bir hikâye olmadığını söyleyelim. Türkiye’nin sanayisi ithal ara malına ve enerjiye bağımlı olduğu için daha güçlü bir lira bazı girdi maliyetlerini de aşağı çekiyor. Sorun, kuru kullanmak değil; kuru yapısal dönüşümün yerine koymak. Eğer verimlilik artmıyor, enerji bağımlılığı azalmıyor, teknoloji yoğunluğu yükselmiyor ve firma finansmanı iyileşmiyorsa, döviz kurunu baskılayarak enflasyonda zaman kazanabilirsiniz ama bu zamanı satın almış olursunuz. Sonsuza kadar kazanmış olmazsınız.

Bütün bunların sonunda Türkiye açısından bir politika üçgeni ortaya çıkıyor. Bir tarafta enflasyonu düşürmek için reel olarak değerlenen kur, ikinci tarafta içeride talebi ve beklentileri kontrol etmek için yüksek faiz, üçüncü tarafta ise sanayinin rekabet gücü ve dış denge var. Bu üç köşeyi yalnız para politikasıyla aynı anda optimize etmek mümkün değil. Kur daha hızlı giderse enflasyon riski artıyor; kur fazla yavaş giderse rekabetçilik aşınıyor; faiz erken düşerse döviz talebi canlanabiliyor, çok uzun süre yüksek kalırsa yatırım ve bütçe maliyeti büyüyor. İşte tam burada verimlilik, enerji politikası, maliye politikası ve sanayi stratejisi devreye girmek zorunda.

Burada yüksek faiz meselesi devreye giriyor. Dünyada ucuz para döneminin geri gelmesi zaten kolay görünmüyor. Bunun nedeni yalnız merkez bankalarının enflasyon korkusu değil. Devasa kamu açıkları, yüksek borçlanma ihtiyacı ve tahvil arzı uzun vadeli faizleri yapısal olarak yukarıda tutuyor. Türkiye’de ise bunun çok daha sert bir versiyonunu yaşıyoruz. Bir şirket yeni makine alıp, işçi istihdam edip, ihracat pazarına girerek elde edeceği riskli getiriyi, kısa vadede finansal araçlardan elde edeceği getiriyle karşılaştırıyor. Eğer finansal getiri çok yüksek, talep zayıf ve kur riski de yönetiliyorsa yatırımın cazibesi düşüyor. Para üretimden tamamen kaçmıyor ama üretken sermaye finansal getiriyle yarışmak zorunda kalıyor.

Bu yüzden “yüksek faiz üretimi bir anda durdurur” demek yerine daha doğru cümle şu: Yüksek faiz, üretken yatırımın fırsat maliyetini yükseltir. Özellikle özkaynağı güçlü şirketleri beklemeye, nakitte kalmaya ve finansal getiriye yöneltebilir; özkaynağı zayıf şirketleri ise işletme sermayesi sıkışıklığına sokar. Bu iki kanal aynı anda çalıştığında sanayide yatırım iştahı düşerken ödeme güçlükleri artabilir. Bugün açıklanacak sanayi üretimi bu nedenle önemli. Mayısta aylık yüzde 2,9 düşüş vardı ama Nisan-Mayıs ortalaması önceki çeyreğe göre hâlâ daha iyi bir görünüm veriyordu. Yani tek bir kötü ayı “sanayi çöktü” diye okumak da doğru değil. Haziran verisi bize zayıflamanın geçici mi kalıcı mı olduğu konusunda daha fazla fikir verecek.

İç talep tarafında da benzer bir ayrışma görüyoruz. Perakende satışların artış hızı son aylarda yavaşlıyor. Kredi kartı harcamaları haziranda geriledi, temmuzda sınırlı toparlandı. Bu, tüketicinin tamamen harcamayı bıraktığı anlamına gelmiyor; ama yüksek faiz, kredi limitleri ve reel gelir baskısı nedeniyle harcamanın bileşimi değişiyor. İnsanlar büyük ve ertelenebilir harcamaları öteliyor, zorunlu harcamaların payı artıyor. Ekonomideki yavaşlama bazen mağazaların boşalmasından önce sepetin içeriğinde başlar. Bu yüzden sadece “kafeler dolu, demek ki kriz yok” ya da “otomobil satışı düştü, ekonomi çöktü” gibi tek göstergeli yorumlardan kaçınmak gerekiyor.

Maliye tarafında ise Temmuz nakit bütçe açığı 395,7 milyar lira. Geçen yıl aynı ayda 68,5 milyardı. Faiz harcamaları 325,9 milyar liraya çıkmış durumda. Faiz dışı denge de 69,7 milyar lira açık verdi. Bu veri gerçekten ciddi. Fakat burada da dikkat: “395 milyarlık açığın 326 milyarı faiz, demek ki açığın neredeyse tamamı faizden oluşuyor” diye basit çıkarım yapmak bütçe muhasebesini fazla sadeleştirir. Çünkü faiz dışı gelir ve giderlerin zamanlaması, nakit gerçekleşmeleri ve borçlanma yapısı ayrı dinamikler. Yine de değişmeyen gerçek şu: Yüksek faiz artık sadece özel sektörün değil, kamunun da bütçe esnekliğini daraltıyor.

Perşembe günü Merkez Bankası Enflasyon Raporu bu nedenle çok önemli. Önceki raporda 2026 ara hedefi yüzde 24’e, yıl sonu nokta tahmini yüzde 26’ya çıkarılmıştı. Piyasa beklentisi ise yüzde 29’un üzerinde. 2027 için de Merkez Bankası yüzde 15 derken piyasa yüzde 21’in üzerinde. Orta Doğu savaşı uzadıkça enerji maliyetleri bu farkı kapatmayı zorlaştırıyor. Ben perşembe günü tek bir rakamdan çok üç şeye bakacağım: Kur varsayımına nasıl yaklaşılıyor, iç talepteki yavaşlama ne kadar kalıcı görülüyor ve faiz indirimi konusunda iletişim değişiyor mu?

Son olarak iki küçük ama bence geleceği anlatan haber. Amerika’da yönetim bir Alman enerji şirketine 1,2 milyar dolar ödeme yaparak bazı açık deniz rüzgâr projelerinden vazgeçmesini sağlıyor ve sermayenin bir kısmı LNG yatırımlarına kayıyor. Bu bize enerji dönüşümünün sadece teknoloji ve maliyet meselesi olmadığını, siyasi iktidarın sermayenin yönünü doğrudan değiştirebildiğini gösteriyor. Diğer tarafta teknoloji yatırımcıları futbola ve Dünya Kupası’na yatırım yapmak istiyor. Neden? Çünkü yapay zekâ metin, müzik ve görüntü üretimini ucuzlatırken, canlı sporun ortak deneyimi, kimliği ve kıtlığı daha değerli hale geliyor. Yani yapay zekâ bazı sektörleri küçültürken, kopyalanması zor insan deneyimlerinin ekonomik değerini artırabilir.

Özetle bu sabah baktığımız tablo aslında tek bir cümlede birleşiyor: Dünya ekonomisi ucuz paradan, ucuz enerjiden ve düşük jeopolitik riskten aynı anda uzaklaşıyor. Buna karşı merkez bankaları büyümeyi korumaya, hükümetler enerji güvenliğini sağlamaya, şirketler de sermayelerini korumaya çalışıyor. Türkiye’nin sorunu ise bu küresel dönüşüme yüksek enflasyon, yüksek faiz, dış finansman ihtiyacı ve zayıflayan yatırım iştahıyla yakalanmış olması.

O yüzden bugün petrol 84 mü 86 mı, dolar 47,7 mi 48 mi sorularından daha önemli üç soru var. Hürmüz’de gerçekten fiziksel akış başlayacak mı? Amerika’da enflasyon, zayıflayan istihdamın Fed üzerindeki etkisini güçlendirecek mi? Ve Türkiye, kuru ve faizi kullanarak kazandığı zamanı üretkenlik, sanayi politikası ve mali disiplinle kalıcı bir dönüşüme çevirebilecek mi? Bence önümüzdeki haftaların bütün hikâyesi bu üç sorunun cevabında yatıyor.