Çocuklara Ne Kadar Bayram? 23 Nisan’ın Ekonomi Politiği

Bugün 23 Nisan. Resmi takvimde adı belli: Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı. Hepimizin zihninde de aşağı yukarı aynı imgeler var. Okullarda törenler, çocukların okuduğu şiirler, süslenmiş sınıflar, televizyonlarda nostaljik görüntüler, devlet büyüklerinin çocuklara koltuk devrettiği sembolik anlar. Ama ben bugün başka bir yerden bakmak istiyorum. Çünkü 23 Nisan sadece bir bayram değil. Aynı zamanda çok sert bir ekonomi politik sorudur.

Bir ülke çocuklarına nasıl davranıyorsa, aslında geleceğine de öyle davranır. Bir ülkede çocuklar nasıl besleniyorsa, nasıl eğitim alıyorsa, ne kadar güven içinde yaşıyorsa, hangi mahallede büyüyorsa, hangi okula gidiyorsa, ailesinin geliri ne kadarsa, o ülkenin ekonomi politiği tam da orada saklıdır. Yani 23 Nisan, sadece çocuklara yönelik güzel sözler söyleme günü değildir. 23 Nisan, bir toplumun kendi geleceğiyle ilgili samimiyet testidir.

Çünkü egemenlik dediğimiz şey de aslında sadece sandık, meclis, anayasa, bayrak ve tören değildir. Egemenlik, ekonomik olarak da kim karar veriyor sorusudur. Bu ülkede kaynaklar nereye gidiyor? Bütçeden kim pay alıyor? Hangi çocuk iyi besleniyor, hangisi aç okula gidiyor? Hangi çocuk özel ders, yabancı dil, güvenli mahalle, nitelikli okul ve kültürel sermaye ile büyüyor; hangi çocuk ise daha hayata başlarken geride kalıyor? İşte 23 Nisan’ın ekonomi politiği tam burada başlıyor.

Cumhuriyet’in kuruluş döneminde çocuk meselesi sadece duygusal bir mesele değildi. Aynı zamanda kurucu bir kalkınma meselesiydi. Çünkü yeni kurulan bir ülke şunu biliyordu: Eğer eğitimli, sağlıklı ve yurttaşlık bilinci taşıyan yeni kuşaklar yetiştiremezseniz, siyasal bağımsızlığınızı da ekonomik bağımsızlığınızı da sürdüremezsiniz. O yüzden çocuk, bir aile meselesi olmaktan önce bir kamusal meseleydi. Devletin görevi sadece sınır korumak değil, gelecek üretmekti. Gelecek de çocuk üzerinden kuruluyordu.

Fakat bugün içinde bulunduğumuz tabloya baktığımızda çok daha farklı bir ekonomi politik mantık görüyoruz. Bugün çocuk, kamusal yatırımın merkezinde değil; giderek daha fazla piyasanın, eşitsizliğin ve aile gelirine bağımlı bir yaşamın içinde şekilleniyor. Yani Türkiye’de çocuk olmak, giderek daha fazla sınıfsal bir deneyime dönüşüyor. Aynı ülkede doğan iki çocuk, neredeyse iki farklı memlekette büyüyor.

Birisi iyi bir semtte doğuyor. Kreşe gidiyor. Sağlıklı besleniyor. Evinde internet, kitaplık, sessiz çalışma alanı var. Ailesi onu kursa gönderiyor, yabancı dil eğitimi aldırıyor, özel okula gönderemese bile bir şekilde destekliyor. Tatil yapıyor, müze görüyor, kültürel faaliyetlere katılıyor. Üniversiteye geldiğinde özgüveni yüksek, dili olan, kendini ifade edebilen, bağlantıları olan bir genç oluyor.

Diğeri ise daha çocukluğunu yaşamadan hayatla mücadele etmeye başlıyor. Beslenme yetersiz. Eğitim kalitesi düşük. Okul kalabalık. Ev küçük. Sessiz bir köşe yok. İnternet ya hiç yok ya da çok sınırlı. Aile gelir baskısı altında. Belki çocuk yaşta çalışmaya başlıyor. Belki üniversiteye gitse bile mezun olduktan sonra ne olacağı belli değil. Yani hukuken aynı ülkenin vatandaşı ama fiilen aynı fırsat dünyasında yaşamıyor.

Bu yüzden bugün 23 Nisan üzerine konuşurken çocukların ne kadar sevildiği değil, çocuklar arasında yaratılan eşitsizliklerin nasıl yeniden üretildiği meselesini konuşmak zorundayız. Çünkü ekonomi politik tam da budur. Sevgi söylemi ile kaynak dağılımı arasındaki farkı görmek.

Bakın, bir ülkede çocuk yoksulluğu varsa o ülkede sadece bugünün değil yarının da yoksulluğu üretiliyor demektir. Çocuk yoksulluğu yalnızca hanenin gelir düşüklüğü değildir. Aynı zamanda beslenme eksikliği, öğrenme kaybı, sağlık sorunları, sosyal dışlanma, düşük özgüven, erken yaşta işgücüne katılım ve kuşaklar arası eşitsizlik demektir. Yani çocuk yoksulluğu, eşitsizliğin kendini en masum bedende yeniden üretmesidir.

Türkiye’de son yıllarda hayat pahalılığı arttıkça bu tablo daha da ağırlaştı. Gıda fiyatları yükseldiğinde bundan en çok çocuklar etkilenir. Kira arttığında bundan en çok çocuklar etkilenir. Ulaşım pahalandığında, eğitim masrafları yükseldiğinde, kamusal hizmetler zayıfladığında bundan en çok çocuklar etkilenir. Çünkü çocukların kendilerini koruyacak ekonomik güçleri yoktur. Ailenin sınıfsal konumu neyse, çocuk büyük ölçüde onun içine doğar. İşte bu nedenle çocuk meselesi, en çıplak haliyle gelir dağılımı meselesidir.

Ama sadece gelir de değil. Eğitim sisteminin yapısı da tam anlamıyla bir ekonomi politik tercih alanıdır. Çünkü eğitim, kağıt üstünde herkese açık olabilir; ama gerçekte herkes için aynı değerde değildir. Bir bölgede okul binası eski, öğretmen sirkülasyonu yüksek, sınıflar kalabalık, sosyal imkanlar zayıfsa; başka bir bölgede ise okul daha donanımlı, öğretmen daha istikrarlı, öğrenciler daha destekliyse, orada resmi eşitlik vardır ama fiili eşitsizlik hüküm sürüyordur.

Yani mesele yalnızca okula gitmek değil, nasıl bir okula gittiğindir. Yalnızca sınava girmek değil, sınava hangi hazırlık imkanlarıyla girdiğindir. Yalnızca diploma almak değil, o diplomanın hangi sosyal ve ekonomik sermayeyle birleştiğidir. Türkiye’de çocukların ve gençlerin kaderi, giderek daha fazla ailelerinin cüzdanıyla belirleniyor. Bu da bize çok net bir şey söylüyor: Piyasa mantığı çocukluğu kuşattığında, fırsat eşitliği masalı çöker.

23 Nisan’ı bu yüzden sadece duygusal değil, yapısal bir gözle okumak lazım. Çünkü çocuk bayramı kutlamak kolaydır. Zor olan çocukların gerçekten eşit başladığı bir ülke kurmaktır. Bir günlüğüne çocuklara mikrofon vermek kolaydır. Zor olan onların hayatlarını belirleyen bütçe kararlarını, vergi sistemini, eğitim politikasını, sosyal devlet kapasitesini dönüştürmektir.

Şimdi burada çok temel bir soruya gelelim. Bir ülkenin çocuklara yatırım yapması ne demektir? Sadece okul açmak mı? Sadece bayram düzenlemek mi? Sadece ailelere ara sıra destek vermek mi? Hayır. Çocuklara yatırım, çok daha bütünlüklü bir şeydir. Gebelikten başlar, erken çocukluk döneminde devam eder, kreş politikasıyla güçlenir, okul öncesi eğitimle yaygınlaşır, ilkokulda beslenme desteğiyle derinleşir, nitelikli devlet okullarıyla kurumsallaşır, gençlikte barınma ve istihdam umuduyla tamamlanır.

Yani çocuk politikası, aslında toplumun yeniden üretim politikasıdır. Eğer bunu piyasaya bırakırsanız, sonuç belli olur: Varlıklı ailelerin çocukları avantajlarını büyütür, dar gelirli ailelerin çocukları ise dezavantajları miras alır. Bu yüzden kamusal eğitim, kamusal sağlık, kamusal beslenme desteği ve kamusal bakım hizmetleri yalnızca sosyal politika değil, aynı zamanda demokrasi politikasıdır. Çünkü demokratik toplum, yalnızca oy veren bireylerden değil, eşit yurttaşlık imkanına sahip kuşaklardan oluşur.

Bir başka mesele de çocuk emeği. Bu konu bazen sanki çok marjinalmiş gibi ele alınıyor ama aslında ekonomik kriz derinleştikçe çocuk emeği de görünür ve görünmez biçimlerde yayılıyor. Bazen atölyede, bazen tarlada, bazen dükkanda, bazen ev içinde bakım yükü olarak. Çocuk okula gidiyor gibi görünse bile çoğu zaman hayatı zaten çalışmanın, aile yükünü paylaşmanın, erken büyümenin baskısı altında geçiyor. Bu sadece ahlaki bir sorun değil, aynı zamanda kalkınma sorunudur. Çünkü çocuk emeğine dayalı bir ekonomik yapı, kısa vadede ucuzluk sağlar gibi görünse de uzun vadede toplumu düşük verimlilik, düşük beceri ve kalıcı eşitsizlik tuzağına mahkum eder.

23 Nisan’da çocuklara gülümseyip ertesi gün onların ucuz emek haline gelmesine ses çıkarmayan bir düzen, aslında kendi bayramının anlamını da boşaltmış olur. Çünkü çocukluk korunmuyorsa, gelecek de korunmuyor demektir.

Bir de gençlik boyutu var. Bugünün çocuğu, yarının genci olacak. Ve Türkiye’de genç olmak giderek daha fazla belirsizlik demek. İyi eğitim alsan bile iş garantisi yok. Üniversite bitirsen bile ücretler düşük. Büyük şehirlerde yaşamak pahalı. Ev kurmak zor. Gelecek planlamak güç. Bu yüzden 23 Nisan’ın ekonomi politiği yalnızca bugünün çocuklarını değil, geleceğin gençliğini de ilgilendiriyor. Çünkü çocuklara vaat edilen gelecek ile gençlere sunulan hayat arasındaki uçurum büyüdükçe, toplumun kurucu hikayesi zedeleniyor.

Burada çok temel bir çelişki var. Siyaset sık sık çocukları ve gençleri ülkenin umudu olarak tanımlıyor. Ama ekonomi politik tercihler tam tersini söylüyor. Eğer çocukların iyi beslenmesi garanti değilse, devlet okulu kalitesi düşüyorsa, eğitim giderek piyasalaşıyorsa, genç işsizliği yüksekse, barınma krizi büyüyorsa, o zaman umut söylemi ile gerçeklik arasında büyük bir kopuş var demektir. Ve insanlar sadece yoksullaşmaz; aynı zamanda gelecek duygusunu da kaybeder.

O yüzden ben bugün 23 Nisan’a bakarken şu cümleyi özellikle önemli buluyorum: Çocuklara bırakılacak en büyük miras nutuk değil, adil kurumlar ve eşit başlangıç koşullarıdır. Çünkü çocuklar güzel sözlerden çok, somut koşullarla büyür. Bir çocuğun hayatını şiir değil, sabah kahvaltısı belirler. Bir çocuğun kaderini tören değil, okulunun niteliği belirler. Bir çocuğun özgüvenini temenni değil, ailesinin ve kamunun ona sunduğu imkanlar belirler.

Peki ne yapmak gerekir? Öncelikle çocuk meselesini ailelerin omzuna bırakılmış özel bir alan gibi görmekten vazgeçmek gerekir. Bu, kamusal bir meseledir. Ücretsiz ve nitelikli okul öncesi eğitim yaygınlaşmalı. Devlet okullarında çocukların beslenme ihtiyacı güvence altına alınmalı. Bölgesel eğitim eşitsizlikleri ciddi biçimde azaltılmalı. Çocuk yoksulluğu düzenli biçimde ölçülmeli ve hedefli sosyal politikalarla azaltılmalı. Kreş, bakım ve sosyal destek sistemleri sadece büyük şehirlerde değil ülke çapında erişilebilir hale gelmeli. Çocuk emeğiyle mücadele göstermelik değil, gerçek denetimlerle yürütülmeli. Gençlerin eğitimden işe geçişi daha güvenli hale getirilmeli.

Ve belki en önemlisi, bütçe öncelikleri değişmeli. Çünkü her ekonomi politik tercih aslında ahlaki bir tercihtir. Bir ülke kaynaklarını nereye ayırıyorsa, geleceğini de orada kuruyordur. Eğer gösterişe, betona, kısa vadeli siyasi faydaya daha çok kaynak ayırıp çocukların eğitimine, beslenmesine, sosyal güvenliğine daha az kaynak ayırıyorsanız, o zaman 23 Nisan’ı ne kadar coşkuyla kutlarsanız kutlayın, çocuklara verilmiş gerçek bir sözden bahsedemezsiniz.

Bugün 23 Nisan’da belki de yeniden şu soruyu sormamız gerekiyor: Egemenlik gerçekten kimin? Sadece siyasal kararların mı, yoksa ekonomik imkanların da halka ait olduğu bir düzen mi? Çünkü çocukların kaderi piyasanın insafına bırakılmışsa, egemenlik eksiktir. Eğitim hakkı sınıfsal ayrıcalığa dönüşmüşse, egemenlik eksiktir. Çocuklar arasında derin uçurumlar varsa, egemenlik eksiktir. Gerçek ulusal egemenlik, yalnızca meclisin açılmasıyla değil, toplumun geleceğinin kamusal olarak korunmasıyla tamamlanır.

İşte bu yüzden 23 Nisan’a romantik bir nostaljiyle değil, ciddi bir ekonomi politik bilinçle bakmak zorundayız. Çocuk bayramı, aslında bize her yıl aynı şeyi hatırlatıyor: Bir toplum kendini çocuklarında ele verir. Eşitlik iddiası da, adalet anlayışı da, kalkınma vizyonu da, demokrasi seviyesi de en açık biçimde çocukların yaşamında görünür hale gelir.

Bugün çocuklara bakarak Türkiye’nin nasıl bir ülke olduğunu anlayabiliriz. Kimileri için fırsatlarla dolu, kimileri için daha baştan daralmış bir ülke mi? Kimileri için güvenli ve destekleyici, kimileri için kırılgan ve yorucu bir ülke mi? Eğer bu sorulara dürüst cevap verirsek, 23 Nisan’ın gerçek anlamına biraz daha yaklaşırız.

Son söz olarak şunu söyleyeyim. 23 Nisan’ı gerçekten kutlamak istiyorsak, çocukları sadece sevmenin yetmeyeceğini kabul etmeliyiz. Çocukları konuşmak yetmez, çocuklar için kaynak ayırmak gerekir. Çocuklar adına duygu üretmek yetmez, eşitsizlikleri azaltmak gerekir. Gelecekten söz etmek yetmez, geleceği bugünden inşa etmek gerekir.

Çünkü çocuklar bu ülkenin yarını değil sadece. Aynı zamanda bugününe tutulmuş aynası. O aynaya bakınca ne görüyorsak, ülkenin gerçek ekonomi politiği de odur.