Gorbaçov Sovyetler’i Kurtarmak İsterken Nasıl Yıktı?

Bugün Sovyetler Birliği serimizin dördüncü ve son bölümündeyiz. İlk bölümde devrimin, iç savaşın ve Lenin’in piyasaya kısmi geri dönüşünün hikâyesini anlattık. İkinci bölümde Stalin’in zorla sanayileşme makinesini, kolektivizasyonu, açlığı, korkuyu ve aynı zamanda Sovyetler’i süper güç yapan ağır sanayi kapasitesini konuştuk. Üçüncü bölümde Hruşçev ve Brejnev dönemlerine baktık: uzaya çıkan, eğitimde ve bilimde büyük başarılar elde eden, milyonlara sosyal güvence sağlayan ama gündelik tüketim ekonomisini, tarımı, kaliteyi ve yenilikçiliği çözemeyen bir sistem gördük. Bugün ise en büyük soruya geliyoruz: Bu kadar büyük, bu kadar silahlı, bu kadar kurumsallaşmış bir devlet nasıl oldu da birkaç yıl içinde dağıldı? Bu sorunun cevabı basit değil. Sovyetler Birliği bir savaşta yenilerek yıkılmadı. Moskova işgal edilmedi. Kızıl Ordu yok olmadı. Nükleer silahları vardı, uzay programı vardı, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde koltuğu vardı, Doğu Avrupa’da etkisi vardı. Ama 1991’de dünya haritasından silindi. İşte bu yüzden Sovyet çöküşü modern tarihin en sarsıcı olaylarından biridir. Bir süper güç dışarıdan ezilmeden, içeriden çözülerek ortadan kalktı. Bugünkü bölümün ana sorusu şu: Gorbaçov Sovyetler Birliği’ni yıkan adam mıydı, yoksa zaten yorulmuş, hantallaşmış ve kendini yenileyemez hale gelmiş bir sistemi kurtarmaya çalışan son reformcu muydu? Önce 1980’lerin başındaki tabloyu hatırlayalım. Brejnev dönemi 1982’de sona erdiğinde Sovyetler Birliği hâlâ çok güçlü görünüyordu. Ama içeride büyüme yavaşlamıştı. Tarım kronik biçimde sorunluydu. Tüketim mallarında kıtlık ve kalite problemi vardı. Teknolojik yenilenme Batı’nın gerisinde kalıyordu. Bürokrasi yaşlanmıştı. Parti yönetimi toplumdan kopmuştu. Resmi ideoloji hâlâ her yerdeydi ama inandırıcılığı zayıflamıştı. İnsanlar sloganları duyuyordu, ama çoğu artık bu sloganların geleceğe dair gerçek bir vaat taşıdığına inanmıyordu. Sovyet sistemi çalışıyor gibi görünüyordu; ama aslında kendi iç dinamizmini kaybetmişti. Brejnev’den sonra kısa süreli iki lider geldi: Yuri Andropov ve Konstantin Çernenko. Andropov bazı disiplin hamleleri ve yolsuzlukla mücadele girişimleriyle sistemin sorunlarını gördüğünü gösterdi; ama çok kısa süre iktidarda kaldı. Çernenko ise neredeyse geçmişin uzantısı gibiydi. 1985’te Mihail Gorbaçov iktidara geldiğinde Sovyet liderliği artık yeni ve daha genç bir yüze ihtiyaç duyuyordu. Gorbaçov’un farkı şuydu: O sistemi yıkmak için değil, kurtarmak için geldi. Bugün bazen Gorbaçov sanki baştan kapitalizme geçmek isteyen liberal bir lider gibi anlatılır. Bu doğru değildir. Gorbaçov’un amacı sosyalizmi ortadan kaldırmak değil, sosyalizmi yeniden çalışır hale getirmekti. Onun gözünde sorun sosyalizm fikrinde değil, bürokratik katılıkta, verimsizlikte, korku kültüründe ve yenilik eksikliğindeydi. Gorbaçov’un ilk döneminde “uskorenie”, yani hızlandırma fikri öne çıktı. Amaç ekonomiyi canlandırmak, teknolojik yenilenmeyi hızlandırmak ve üretkenliği artırmaktı. Aynı dönemde alkolizmle mücadele kampanyası başlatıldı. Çünkü alkol tüketimi iş disiplini, sağlık ve toplumsal hayat üzerinde ciddi bir sorun olarak görülüyordu. Fakat bu kampanya beklenen ekonomik başarıyı getirmedi; hatta devletin alkol satışlarından elde ettiği gelirleri azaltarak bütçeye zarar verdi. Bu örnek bile Sovyet reformlarının temel zorluğunu gösterir: Her müdahalenin beklenmeyen sonucu vardı. Bir sorunu çözmek için atılan adım, başka bir yerde yeni açık yaratabiliyordu. Sonra iki büyük kavram geldi: Perestroyka ve Glasnost. Perestroyka yeniden yapılanma demekti. Ekonominin daha esnek, daha verimli, daha yenilikçi hale getirilmesi amaçlanıyordu. Glasnost ise açıklık anlamına geliyordu. Basının, toplumun ve kamusal tartışmanın daha serbest hale gelmesi isteniyordu. Gorbaçov bu iki süreci birbirine bağlı görüyordu. Ona göre ekonomi ancak toplum daha açık olursa, eleştiri yapılabilirse, hatalar gizlenmezse ve bürokrasi denetlenebilirse düzelebilirdi. Bu düşünce bir bakıma çok haklıydı. Çünkü Sovyet planlama sisteminin en büyük sorunlarından biri doğru bilginin yukarıya çıkmamasıydı. Herkes hedefleri tutturmuş gibi görünmek istiyor, kötü haberler saklanıyor, yanlışlar ideolojik dille örtülüyordu. Glasnost bu yalan kültürünü kırmayı hedefliyordu. Fakat açıklık, rejimin beklediğinden çok daha güçlü bir kapı açtı. Önce Stalin dönemi suçları, baskılar, sürgünler, kıtlıklar ve geçmişin karanlık sayfaları daha açık konuşulmaya başlandı. Ardından yalnızca geçmiş değil, bugünkü sistem de eleştirildi. Bürokratik ayrıcalıklar, yolsuzluk, çevre felaketleri, tüketim kıtlığı, Afganistan savaşı, parti elitinin yaşam tarzı ve cumhuriyetlerdeki ulusal sorunlar gündeme geldi. İnsanlar ilk kez yıllardır bastırılmış öfkeyi kamusal alanda ifade etmeye başladı. Bu açıdan Glasnost, sadece bir reform aracı olmadı; Sovyet meşruiyetinin temelini sarsan bir yüzleşme mekanizmasına dönüştü. 1986’daki Çernobil faciası bu meşruiyet krizini derinleştirdi. Nükleer felaketin kendisi korkunçtu; ama Sovyet devletinin ilk tepkisi de çok şey gösterdi. Bilgiyi saklama alışkanlığı, merkeziyetçi bürokrasinin refleksleri ve halka zamanında doğru bilgi vermekteki yetersizlik, sistemin ahlaki ve idari krizini görünür hale getirdi. Çernobil sadece bir çevre ve teknoloji felaketi değildi; aynı zamanda bir güven felaketiydi. Halk şunu gördü: Devlet her şeyi biliyor ve bizi koruyor iddiasında, ama kritik anda gerçeği saklayabiliyor. Böyle bir kırılma, zaten zayıflayan ideolojik inancı daha da aşındırdı. Ekonomik reformlar ise daha karmaşık bir yola girdi. 1987’de devlet işletmelerine daha fazla özerklik tanıyan düzenlemeler yapıldı. İşletmelerin kendi kararlarını daha fazla alması, üretim ve satış konusunda daha esnek davranması istendi. 1988’de kooperatiflere izin verilmesiyle sınırlı özel girişim alanı açıldı. Yabancı ortaklıklara, küçük ölçekli piyasa ilişkilerine ve hizmet sektöründe daha esnek yapılara kapı aralandı. Bunlar teorik olarak ekonomiyi canlandırabilecek adımlardı. Fakat sorun şuydu: Eski planlama sistemi tam kaldırılmadı, gerçek piyasa kurumları da tam kurulmadı. Fiyatlar büyük ölçüde hâlâ kontrol altındaydı. İşletmelerin bütçe disiplini zayıftı. Mal arzı sınırlıydı. Para gelirleri artarken raflardaki ürün miktarı aynı hızla artmadı. Sonuçta ekonomide garip bir ara rejim oluştu. Bu ara rejimi anlamak çok önemli. Eski sistemde devlet planı neyin ne kadar üretileceğini belirliyor, fiyatları kontrol ediyor, kaynakları dağıtıyordu. Bu sistem verimsizdi ama belli bir düzeni vardı. Reformlar bu düzeni gevşetti. İşletmeler daha özerk hale geldi, bazı gelirler arttı, kooperatifler kazanç sağlamaya başladı. Ama fiyatlar hâlâ gerçek kıtlığı yansıtmıyordu; rekabet tam oluşmamıştı; mülkiyet hakları, vergi sistemi, banka sistemi ve iflas mekanizmaları net değildi. Yani planın disiplini zayıfladı, ama piyasanın disiplini doğmadı. Bu yüzden Sovyet reformunun trajedisi şu cümlede özetlenebilir: Planı çözdüler, ama piyasayı ve demokrasiyi zamanında kuramadılar. Bunun gündelik hayattaki sonucu kıtlıkların artması oldu. İnsanların elinde para vardı, ama alacak mal bulmak zorlaştı. Buna iktisatta para fazlası ya da bastırılmış enflasyon diyebiliriz. Resmi fiyatlar düşük tutulduğu için enflasyon açık fiyat artışı olarak değil, kuyruk, karaborsa, boş raf ve bağlantı ekonomisi olarak ortaya çıktı. İnsanlar sabah erken saatte kuyruğa giriyor, ne geldiğini bilmeden bekliyor, bir ürün bulunca ihtiyacı olmasa bile alıyordu. Çünkü yarın bulup bulamayacağını bilmiyordu. Bu durum sistemi daha da bozdu. Güven azaldıkça stoklama arttı; stoklama arttıkça kıtlık derinleşti. Burada sosyalist bir perspektiften özellikle acı olan nokta şudur: Kıtlıklar sadece tüketici konforu meselesi değildi; sosyalist eşitlik iddiasının kendisini aşındırıyordu. Çünkü herkes aynı kuyrukta beklemiyordu. Parti bağlantısı olan, iyi bir kurumda çalışan, özel dağıtım kanallarına erişen ya da doğru tanıdıkları bulunan insanlar bazı mallara daha kolay ulaşıyordu. Resmi söylem eşitlik diyordu, gündelik hayat ise erişim ayrıcalıkları üretiyordu. Bu da toplumun adalet duygusunu zedeledi. Bir sistem kendisini eşitlik üzerine kurduğunu söylüyorsa, ekmeğe, ete, konuta, otomobile ya da iyi hizmete erişimde görünmeyen ayrıcalıkların büyümesi sadece ekonomik değil, ideolojik bir krizdir. Maliye tarafında da sorun büyüdü. Devlet sübvansiyonları, zarar eden işletmeler, askeri harcamalar, sosyal taahhütler ve düşen gelirler bütçe üzerinde baskı yaratıyordu. 1980’lerin ortasında petrol fiyatlarının düşmesi Sovyet ekonomisini ayrıca zorladı. 1970’lerde enerji gelirleri sistemi ayakta tutan bir tampon olmuştu. Ama petrol geliri zayıflayınca verimsizlikleri finanse etmek daha zor hale geldi. Aynı anda Afganistan savaşı hem mali hem siyasi bir yük olmaya devam ediyordu. Amerika Birleşik Devletleri ile silahlanma yarışı da kaynak tüketiyordu. Burada dikkatli olmak gerekir: Sovyetler sadece Reagan baskısı yüzünden çökmedi. Bu popüler ama eksik bir anlatıdır. Dış baskı önemliydi; ama asıl mesele, içeride zaten yıpranmış olan ekonomik ve kurumsal yapının bu baskıyı taşıyamaz hale gelmesiydi. Siyasal reformlar da giderek hızlandı. 1989’da Sovyetler’de görece rekabetçi seçimler yapıldı. Halk Temsilcileri Kongresi televizyonlardan izlendi. İnsanlar ilk kez parti yöneticilerinin açıkça eleştirildiğini gördü. Bu çok büyük bir psikolojik dönemeçti. Bir rejim yıllarca hatasız, öncü ve tarihsel olarak kaçınılmaz olduğunu söyledikten sonra, kendi kurumlarında açık tartışma başlattığında, toplum artık eski itaat kalıplarına geri dönmez. Bu demokratikleşme arzusu açısından olumlu bir gelişmeydi; ama Sovyet devletinin bütünlüğü açısından sarsıcıydı. Çünkü siyasal açıklık sadece Moskova’daki bürokrasiyi değil, birlik yapısını da tartışmaya açtı. Sovyetler Birliği tek bir ulus-devlet değildi. Rusya, Ukrayna, Belarus, Baltık cumhuriyetleri, Kafkasya cumhuriyetleri, Orta Asya cumhuriyetleri gibi çok farklı tarihsel, kültürel ve ulusal topluluklardan oluşan federal bir yapıydı. Resmi ideoloji “halkların kardeşliği” diyordu; ama geçmişte sürgünler, zorla sınır çizimleri, merkezileşme, Ruslaştırma algısı ve yerel elitlerle Moskova arasındaki gerilimler vardı. Glasnost bu bastırılmış ulusal hafızaları da serbest bıraktı. Baltık ülkelerinde bağımsızlık talepleri yükseldi. Kafkasya’da Ermenistan ve Azerbaycan arasında Dağlık Karabağ meselesi patladı. Gürcistan’da protestolar yaşandı. Ukrayna’da egemenlik fikri güçlendi. Yani ekonomik reform krizi kısa süre içinde ulusal ve anayasal krize dönüştü. Burada Sovyet çöküşünün kilit noktalarından biri ortaya çıkar: Merkez hem reform yapmak hem de birliği korumak zorundaydı. Ama reform yaptıkça merkezin otoritesi zayıflıyordu. Otorite zayıfladıkça cumhuriyetler daha fazla yetki istiyordu. Cumhuriyetler yetki aldıkça merkezi planlama ve mali sistem daha da çözülüyordu. Ekonomi bozuldukça halkın merkeze güveni azalıyordu. Güven azaldıkça ayrılma talepleri güçleniyordu. Bu bir kısır döngüydü. Sovyetler Birliği bir anda çökmedi; reformun açtığı kanallardan ekonomik, siyasal ve ulusal krizler birbirini besleyerek ilerledi. Doğu Avrupa’daki gelişmeler de bu süreci hızlandırdı. 1989’da Polonya, Macaristan, Doğu Almanya, Çekoslovakya, Bulgaristan ve Romanya’da komünist rejimler birbiri ardına çözüldü. Berlin Duvarı yıkıldı. Eskiden Sovyetler bu tür ayaklanmaları askeri güçle bastırabilirdi; Macaristan 1956 ve Çekoslovakya 1968 bunun örnekleriydi. Gorbaçov ise artık bu yolu tercih etmedi. Bu, ahlaki olarak önemli ve olumlu bir karardı. Doğu Avrupa halklarının kendi yolunu seçmesine izin verdi. Ama aynı zamanda Sovyet imparatorluk alanının çöktüğünü gösterdi. Moskova artık çevreyi zorla tutmayacağını ilan etmiş oluyordu. Bu mesaj Sovyet cumhuriyetleri tarafından da dikkatle okundu. 1990’a gelindiğinde Sovyetler Birliği içinde güç mücadelesi iyice sertleşti. Rusya Federasyonu’nun başında Boris Yeltsin yükseliyordu. Bu çok ilginçtir: Sovyetler Birliği’nin merkezini zayıflatan en önemli aktörlerden biri, birliğin en büyük cumhuriyeti olan Rusya’nın lideriydi. Yeltsin, Gorbaçov’a karşı daha radikal dönüşüm ve Rus egemenliği çizgisini temsil etti. Böylece Moskova’da iki merkezli bir iktidar görüntüsü oluştu: Bir tarafta Sovyetler Birliği Başkanı Gorbaçov, diğer tarafta Rusya lideri Yeltsin. Aynı şehirde iki farklı meşruiyet kaynağı ortaya çıktı. Bu durum Sovyet devletinin çözülmesini hızlandırdı. 1991’de kriz doruğa ulaştı. Gorbaçov yeni bir birlik anlaşmasıyla Sovyetler Birliği’ni daha gevşek bir federasyon ya da konfederasyon benzeri yapıya dönüştürmeye çalışıyordu. Ama eski düzenin sertlik yanlıları bunu birliğin sonu olarak gördü. Ağustos 1991’de darbe girişimi yaşandı. Darbeciler Gorbaçov’u etkisiz hale getirmeye çalıştı, olağanüstü hal ilan etti ve reform sürecini durdurmak istedi. Fakat darbe başarısız oldu. Yeltsin’in tankın üzerine çıkarak darbeye karşı durduğu görüntü, yeni dönemin sembolü haline geldi. Darbe girişimi Sovyetler’i kurtarmadı; tam tersine Komünist Parti’nin ve merkezi devletin kalan meşruiyetini de yok etti. Darbe sonrası cumhuriyetler bağımsızlık sürecini hızlandırdı. Baltık ülkeleri zaten kopuş yolundaydı. Ukrayna’nın bağımsızlık kararı özellikle belirleyiciydi. Çünkü Ukrayna olmadan Sovyetler Birliği’nin devam etmesi neredeyse imkânsızdı. Aralık 1991’de Rusya, Ukrayna ve Belarus liderleri Belovej Anlaşması’yla Sovyetler Birliği’nin artık var olmadığını ilan etti ve Bağımsız Devletler Topluluğu’nun kurulacağını duyurdu. Gorbaçov fiilen devletsiz bir başkan haline geldi. 25 Aralık 1991’de istifa etti. Ertesi gün Sovyetler Birliği resmen tarihe karıştı. Peki bu çöküş kaçınılmaz mıydı? Bu soru hâlâ tartışılır. Bazıları daha erken ve daha kararlı piyasa reformları yapılsaydı Sovyetler’in Çin benzeri bir dönüşüm yaşayabileceğini söyler. Bazıları siyasal açılımın ekonomik reformdan önce gelmesinin sistemi dağıttığını savunur. Bazıları ise Sovyet sisteminin milliyetler meselesi, verimsizlik, parti tekeli ve bilgi problemi nedeniyle zaten sürdürülemez hale geldiğini düşünür. Benim kanaatim şu: Çöküş biçimi kaçınılmaz değildi; ama derin bir kriz büyük ölçüde kaçınılmazdı. Sovyetler 1980’lerde artık eski yöntemlerle devam edemiyordu. Fakat yeni bir sisteme geçişin kurumları, güven ilişkileri ve siyasi uzlaşması da yoktu. Bu noktada Çin karşılaştırması da sık sık gündeme gelir. Çin, 1978 sonrasında ekonomik reformları çok daha kademeli, tarımdan başlayarak ve parti tekelini koruyarak yürüttü. Sovyetler ise hem ekonomiyi hem siyaseti hem de birlik yapısını aynı anda açmaya çalıştı. Bu üç katmanlı reform, kontrol edilmesi çok daha zor bir sarsıntı yarattı. Sovyet sonrası dönemin ilk yılları da bu yüzden çok sancılı oldu. Özellikle Rusya’da 1990’lar üretim çöküşü, yüksek enflasyon, yoksullaşma, özelleştirme skandalları ve oligarkların yükselişiyle hatırlandı. Bu çok önemli bir noktadır. Sovyet sisteminin çökmesi, otomatik olarak düzgün işleyen, adil ve demokratik bir piyasa ekonomisi yaratmadı. Tam tersine, devlet kapasitesi parçalanınca, mülkiyet ilişkileri hızla ve çoğu zaman adaletsiz biçimde yeniden dağıtılınca, toplum büyük bir travma yaşadı. Bu nedenle bazı insanların Sovyet dönemine nostaljiyle bakması sadece propaganda sonucu değildir. 1990’ların kaosu, geçmişteki güvence ve öngörülebilirlik hissini geriye dönük olarak daha değerli gösterdi. Ama nostalji de bizi yanıltmamalı. Sovyetler Birliği’nin sosyal güvenceleri, eğitim başarıları, bilimsel kapasitesi ve eşitlik iddiası ciddiye alınmalıdır. Fakat aynı sistem siyasal özgürlükleri sınırladı, ulusal sorunları bastırdı, ekonomik bilgiyi bürokratikleştirdi, tüketici tercihlerini küçümsedi ve reform kapasitesini zayıflattı. Avrupa tarzı demokratik bir sosyalist perspektiften bakarsak, Sovyet deneyiminden çıkarılacak ders sosyal adaletten vazgeçmek değildir. Tam tersine, sosyal adaletin demokrasi, hukuk devleti, çoğulculuk, şeffaflık, yerel özerklik ve ekonomik esneklik olmadan kalıcı olamayacağını görmektir. Bugünkü dünyanın tartışmaları açısından da Sovyet çöküşü hâlâ önemlidir. Çünkü devletin ekonomideki rolü, sanayi politikası, sosyal devlet, kamu mülkiyeti, planlama, eşitsizlik ve piyasanın sınırları yeniden tartışılıyor. Sovyetler bize şunu gösterdi: Devlet büyük hedefler için olağanüstü kapasite yaratabilir. Eğitim, sağlık, sanayi ve teknoloji alanlarında piyasaya bırakıldığında gerçekleşmeyecek hamleleri yapabilir. Ama aynı Sovyet deneyimi bize şunu da gösterdi: Devlet toplumu dinlemezse, bilgiyi merkezde boğarsa, eleştiriyi tehdit sayarsa, fiyatları ve teşvikleri tamamen bastırırsa, kendi hatalarını düzeltme yeteneğini kaybeder. Bir sistem sadece güçlü olduğu için yaşamaz; öğrenebildiği için yaşar. Sovyetler Birliği’nin final sahnesi bu yüzden trajiktir. Gorbaçov sistemi yıkmak için değil, kurtarmak için reform yaptı. Ama reformlar eski düzenin dengesini bozdu; yeni bir düzeni ise yeterince hızlı, tutarlı ve meşru biçimde kuramadı. Planlama gevşedi ama piyasa kurumları oturmadı. Parti denetimi zayıfladı ama demokratik federal uzlaşma kurulamadı. Açıklık geldi ama açıklıkla birlikte geçmişin suçları, bugünün kıtlıkları ve cumhuriyetlerin öfkesi ortaya saçıldı. Merkez kontrolü kaybetti; cumhuriyetler kendi yoluna gitti. Böylece 20. yüzyılın en büyük ekonomik ve siyasi deneylerinden biri sona erdi. Serinin en başında sorduğumuz soruya şimdi dönebiliriz. Sovyetler Birliği neydi? Bir başarı mıydı, bir felaket miydi? Bence en dürüst cevap şu: Sovyetler Birliği aynı anda hem büyük bir modernleşme başarısı hem de büyük bir özgürlük ve insan maliyeti trajedisiydi. Köylü bir imparatorluktan sanayi ve uzay gücü çıkardı. Milyonlara eğitim, istihdam ve sosyal güvence sundu. Faşizmin yenilmesinde belirleyici rol oynadı. Ama aynı zamanda açlık, baskı, sürgün, sansür, verimsizlik, tüketim kıtlığı ve ulusal gerilimler üretti. Bu karmaşık mirası tek cümleyle aklamak da mahkûm etmek de kolaydır; ama anlamak daha zordur. Ve belki de bu serinin en önemli dersi şudur: Ekmek meselesi ile özgürlük meselesi birbirinden ayrılamaz. Sadece piyasa derseniz toplumun zayıflarını ezebilirsiniz. Sadece devlet derseniz toplumu susturabilirsiniz. Sadece büyüme derseniz insan hayatını araçsallaştırabilirsiniz. Sadece eşitlik derseniz çeşitliliği ve özgürlüğü boğabilirsiniz. İyi bir ekonomi politikası, bu gerilimleri inkâr etmek değil, demokratik biçimde yönetmektir. Sovyetler Birliği bu gerilimleri devasa bir tarihsel laboratuvarda yaşadı. Bize bıraktığı miras da tam olarak budur: Büyük hedefler önemlidir, sosyal adalet önemlidir, kamusal kapasite önemlidir; ama bunların hepsi özgürlük, hesap verebilirlik, çoğulculuk ve insan onuru olmadan sonunda kendi ağırlığı altında çöker. Sovyetler Birliği yıkıldığında sadece bir devlet ortadan kalkmadı. 20. yüzyılın en büyük iddialarından biri de çöktü: toplumu merkezden, tek partiyle, tek ideolojiyle ve tek planla dönüştürme iddiası. Ama bu çöküş, daha eşit ve daha adil bir dünya arayışının da bittiği anlamına gelmez. Tam tersine, Sovyetler’in hikâyesi bize daha dikkatli, daha demokratik, daha özgürlükçü ve daha insani bir eşitlik fikrine ihtiyaç olduğunu gösterir. Çünkü tarih bize şunu defalarca öğretti: İnsan sadece ekmek istemez, ama ekmeksiz de yaşayamaz. İnsan sadece özgürlük istemez, ama özgürlüksüz bir refah da sonunda eksik kalır. Sovyetler’in doğuşu, yükselişi, durgunluğu ve çöküşü işte bu iki ihtiyacın, ekmek ile özgürlüğün, devlet kapasitesi ile insan sesinin, plan ile hayatın büyük çatışmasının hikâyesidir.