Pazar Günü Bile Neden Dinlenemiyoruz? Cevap Sandığınızdan Kötü

Kayıt Dışı İktisat YouTube kanalından herkese merhabalar. Ben Profesör Doktor Ceyhun Elgin.

Bugün pazar. Çoğumuz için haftanın dinlenme günü. Fakat tuhaf bir şey oluyor. Cumartesi sabahı biraz geç kalkıyoruz, pazar günü hiçbir yere gitmemeye çalışıyoruz, bazen bütün gün evde oturuyoruz ama pazartesi sabahı yine yorgun uyanıyoruz.

Hatta bazen hafta sonunun sonunda, cuma akşamından daha yorgun olduğumuzu hissediyoruz.

Peki neden artık dinlenemiyoruz?

Sorun gerçekten zamanı kötü kullanmamız mı? Telefonu fazla kurcalamamız mı? Yaşımız mı ilerledi? Yoksa tembel ve şımarık bir topluma mı dönüştük?

Ben bugün size başka bir şey söyleyeceğim.

Milyonlarca insanın dinlenememesinin temel nedeni, dinlenmeyi bilmemesi değil. Çalışma hayatı, şehir düzeni, enflasyon, borçluluk ve dijital ekonomi boş zamanımızı öyle bir parçaladı ki işten çıkıyoruz ama işin yarattığı yükten çıkamıyoruz.

Yani sorun sizde olmayabilir.

Sorun, boş zamanınızın artık gerçekten size ait olmamasıdır.

Bir zamanlar çalışma zamanı ile dinlenme zamanı arasında daha belirgin bir sınır vardı. Fabrikadan, ofisten veya dükkândan çıktığınızda iş büyük ölçüde orada kalırdı. Bugün ise iş cebimizde eve geliyor.

Mesajlar, elektronik postalar, WhatsApp grupları, performans hedefleri ve ertesi gün yapılacaklar listesi zihnimizde dönmeye devam ediyor.

Patronunuz size pazar günü doğrudan iş vermese bile pazartesi sabahı cevaplamanız gereken mesajı pazar akşamı görüyorsunuz. Henüz çalışmaya başlamadınız ama zihniniz çoktan işe döndü.

Bedensel olarak koltukta oturuyorsunuz, zihinsel olarak pazartesi toplantısındasınız.

Bu yüzden modern çalışan dinlenirken bile çalışmaya hazırlanıyor.

Dünya Sağlık Örgütü tükenmişliği, başarıyla yönetilemeyen kronik iş yeri stresinin sonucu olan mesleki bir olgu olarak tanımlıyor.

Buradaki kritik kelime kronik.

İnsan yalnızca çok çalıştığı için tükenmiyor. İşin ne zaman biteceğini bilemediğinde, sürekli ulaşılabilir olduğunda ve ertesi ay gelirinin giderlerine yetip yetmeyeceğini düşündüğünde tükeniyor.

Bir günlük izin, kronik bir sorunu çözemez.

Telefonunuzun şarjı yüzde bire düşmüşse onu beş dakika prize takıp bütün hafta kullanamazsınız. Ama biz insanlardan tam olarak bunu bekliyoruz.

Altı gün boyunca yorul, pazar günü birkaç saat dinlen ve pazartesi sabahı tamamen yenilenmiş şekilde geri dön.

İkinci mesele, çalışma süresinin bordroda yazandan çok daha uzun olmasıdır.

Diyelim ki resmî olarak günde sekiz saat çalışıyorsunuz. İşe gidip gelmek için iki saat harcıyorsunuz. Sabah hazırlanmak, çocuğu okula bırakmak, iş kıyafetlerini düzenlemek ve ertesi günün yemeğini hazırlamak da çalışma hayatının çevresinde oluşan zamandır.

Fakat bunların hiçbiri maaşlı çalışma süresinden sayılmaz.

İşveren sizin sekiz saatinizi satın alıyor gibi görünür ama işin gerektirdiği hayat düzeni gününüzün on iki saatini belirleyebilir.

Büyük şehirlerde yaşayan biri sabah karanlığında evden çıkıyor, akşam eve geldiğinde yemek yiyip birkaç saat sonra uyuyor. Kâğıt üzerinde sekiz saat çalışmıştır.

Gerçekte gününün kullanılabilir bölümünün neredeyse tamamını işe vermiştir.

İşte buna zaman yoksulluğu diyoruz.

Zaman yoksulluğu, gün içinde hiç boş dakikanız olmaması değildir. Elinizde kalan zamanın kendi tercihlerinizi gerçekleştirmeye yetmemesidir.

Yarım saatiniz vardır ama spor yapacak enerjiniz yoktur. Bir saatiniz vardır ama arkadaşınız şehrin diğer ucundadır. Akşamınız boştur ama ertesi gün erken kalkacağınız için dışarı çıkamazsınız.

Takvimde boşluk vardır, hayatınızda özgürlük yoktur.

Üçüncü mesele enflasyonun yalnızca paramızı değil, zihinsel enerjimizi de tüketmesidir.

Fiyatların istikrarlı olduğu bir ortamda markete girdiğinizde her ürün için uzun uzun hesap yapmazsınız. Fakat fiyatlar sürekli değişiyorsa alışveriş ekonomik bir karar sınavına dönüşür.

Bu ürünü şimdi mi almalıyım? Gelecek hafta zam gelir mi? Kredi kartına mı yüklenmeliyim? Taksit mantıklı mı? Bu ay faturaları nasıl dengeleyeceğim?

Düşük gelirli bir insan yalnızca daha az tüketmez. Aynı zamanda her tüketim kararı için daha fazla zihinsel enerji harcar.

Zengin bir insan zamanı satın alabilir. Eve temizlik hizmeti çağırabilir, yemeğini söyleyebilir, taksiye binebilir, çocuğu için bakım hizmeti alabilir.

Geliri düşük olan insan ise para tasarrufu yapabilmek için zamanını harcar. Daha ucuz markete gider, aktarmalı toplu taşıma kullanır, evde yemek hazırlar, bozulan eşyayı kendisi tamir etmeye çalışır ve fırsatları tek tek araştırır.

Bu nedenle yoksulluk yalnızca para eksikliği değildir.

Aynı zamanda zaman ve dikkat eksikliğidir.

Dördüncü mesele, hafta sonunun dinlenme günü olmaktan çıkıp bakım ve onarım gününe dönüşmesidir.

Hafta içinde yapılamayan çamaşır, temizlik, alışveriş, fatura, tamirat, aile ziyareti ve çocukların ihtiyaçları hafta sonuna yığılır.

İnsan cumartesi sabahı işe gitmez ama kendi hayatının ücretsiz çalışanı haline gelir.

Dolap düzenlenir, araba servise götürülür, pazar alışverişi yapılır, ev temizlenir, ödevler kontrol edilir, yaşlı aile üyeleri ziyaret edilir.

Pazar akşamı bütün işler tamamlanmış olabilir fakat insan dinlenmiş değildir.

Çünkü boş zaman ile ücretsiz çalışma aynı şey değildir.

Bu yük kadınlar açısından daha da ağırdır. OECD’nin Türkiye üzerine yaptığı çalışmalarda kadınların erkeklerden günde ortalama yaklaşık dört saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yaptığı belirtiliyor.

Bir kadın ücretli işinden çıktığında ikinci vardiyası evde başlayabiliyor. Hafta sonu onun için dinlenme değil, hafta içinde birikmiş görünmeyen işlerin kapatıldığı zaman oluyor.

Bu nedenle bir aile pazar günü hep birlikte evde olsa bile herkes aynı ölçüde dinlenmiyor.

Beşinci mesele boş zamanın ticarileşmesidir.

Şehirler büyüdükçe ücretsiz dinlenme alanları azalıyor. Parklar yetersiz, sahiller kalabalık, güvenli yürüyüş alanları sınırlı, evler küçük.

İnsan sosyalleşmek, sakin bir yerde oturmak veya yalnızca evden çıkmak için bile para harcamak zorunda kalıyor.

Kafeye gidiyorsunuz, alışveriş merkezinde dolaşıyorsunuz, ücretli bir etkinliğe katılıyorsunuz veya otomobile binip başka bir yere gidiyorsunuz.

Dinlenme, tüketim faaliyetine dönüşüyor.

Sonra dinlenebilmek için harcadığınız paranın kaygısını yaşamaya başlıyorsunuz.

Bir hafta sonu dışarı çıkmak bütçeyi zorluyor. Evde kalmak sıkışmışlık hissi yaratıyor.

İnsan iki seçenek arasında kalıyor: Ya para harcayıp suçluluk duyacak ya da para harcamamak için evde kalıp hayatı kaçırdığını düşünecek.

İşte modern boş zamanın tuzağı budur.

Dinlenmek için tüketmeniz, tükettiğiniz için daha fazla çalışmanız gerekir.

Altıncı mesele dikkat ekonomisidir.

Eve geliyoruz ve dinlenmek için telefonu elimize alıyoruz. Bir video, sonra başka bir video, kısa bir haber, tartışma, reklam, mesaj ve yeniden video.

İki saat geçiyor.

Bedenimiz hareket etmediği için dinlendiğimizi sanıyoruz. Oysa beynimiz yüzlerce görüntü, ses, öfke, karşılaştırma ve bilgi parçasıyla uğraşmış oluyor.

Telefon kullanmak her zaman dinlenmek değildir.

Bazen yalnızca başka şirketler için dikkat üretmektir.

Sosyal medya platformları boş zamanımızı reklama dönüştürür. Ne kadar uzun kalırsak o kadar değerliyiz. Bu nedenle uygulamaların amacı bizi sakinleştirmek değil, ekranda tutmaktır.

Bir pazar öğleden sonrasını telefonda geçirdiğimizde hiçbir şey yapmamış gibi görünürüz ama zihnimiz sürekli uyarılmıştır.

Üstelik yalnızca içerik tüketmiyoruz.

Başkalarının tatillerini, evlerini, bedenlerini, başarılarını ve mutlu ailelerini izliyoruz. Kendi hayatımızı dinlendirmek yerine başkalarının hayatıyla karşılaştırıyoruz.

Dinlenme zamanı böylece yetersizlik duygusu üreten bir zamana dönüşüyor.

Yedinci mesele güvencesizliktir.

İşinizin kalıcı olduğundan emin değilseniz, borcunuz varsa, kira yenileme dönemi yaklaşıyorsa veya çocuğun okul masrafını düşünüyorsanız bedeniniz koltukta olsa bile zihniniz tehlike aramaya devam eder.

Güvencesiz insan için boş zaman bazen fırsat maliyeti gibi görünür.

Şu anda çalışmıyorum, para kazanmıyorum, kendimi geliştirmiyorum, başkaları benden öne geçiyor düşüncesi başlar.

Bir kitap okurken bile mesleki bir kitap okumalıydım dersiniz. Yürüyüş yaparken ikinci bir iş bulabilir miyim diye düşünürsünüz. Film izlerken bu iki saatte başka bir şey yapabilirdim hissine kapılırsınız.

Kapitalizmin en büyük başarılarından biri, çalışmadığımız zamanlarda bile kendimizi verimsiz hissettirmesidir.

Dinlenmeyi hak etmek için önce yeterince yorulmamız gerektiğine inanıyoruz.

Fakat ne kadar çalışırsak çalışalım o yeterlilik noktasına ulaşamıyoruz.

Sekizinci mesele, dinlenmenin sınıfsal bir ayrıcalık olmasıdır.

Parası olan yalnızca daha fazla ürün satın almaz. Sessizlik, güvenlik, ferahlık ve zaman satın alır.

İş yerine yakın yaşayabilir. Trafikte daha az zaman kaybedebilir. Ev işlerini başkasına devredebilir. Daha uzun tatile çıkabilir. Rahatsız olduğunda özel sağlık hizmetine ulaşabilir. Çalışmadığı birkaç ayı finanse edecek birikime sahip olabilir.

Geliri düşük olan ise dinlenmek için önce bütün sorumluluklarının bitmesini bekler.

Fakat sorumluluklar hiçbir zaman bitmez.

Bu yüzden iki kişi aynı pazar gününde aynı sayıda boş saate sahip olsa bile aynı boş zamana sahip değildir.

Birinin arkasında tamamlanmamış işler, borçlar ve pazartesi korkusu vardır. Diğerinin arkasında hizmet satın alarak hafiflettiği bir hayat bulunur.

Zaman da gelir gibi eşitsiz dağılır.

Dokuzuncu mesele, tatilin bile performansa dönüşmesidir.

Eskiden tatil denildiğinde bir süre hiçbir şey yapmamak anlaşılabilirdi. Şimdi tatilin de dolu dolu geçmesi gerekiyor.

Görülecek yerler listesi hazırlanıyor, fotoğraflar çekiliyor, restoranlar deneniyor, çocuklar eğlendiriliyor ve her an değerlendirilmeye çalışılıyor.

Tatilin sonunda eve dönünce tatilden dinlenmek istiyoruz.

Çünkü boş zamanımızı da bir projeye çevirdik.

Ne kadar eğlendiğimizi kanıtlamamız, zamanı boşa harcamadığımızı göstermemiz gerekiyor.

Oysa gerçek dinlenme çoğu zaman verimsiz görünür.

Sessizce oturmak, amaçsız yürümek, uzun bir sohbet etmek veya hiçbir şey üretmeden vakit geçirmek ekonomiye katkı sağlamaz.

Tam da bu yüzden sistem açısından değersiz, insan açısından değerlidir.

Onuncu mesele, pazar akşamının haftanın en kısa ama en ağır zamanı haline gelmesidir.

Pazar öğleden sonra saat dört veya beş civarında birçok insanın keyfi bozulmaya başlar. Henüz hafta sonu bitmemiştir ama zihinsel olarak pazartesi başlamıştır.

Ütülenecek kıyafetler, kurulacak alarm, yetiştirilecek işler ve patronun yüzü akla gelir.

İnsan elindeki son birkaç saati bile yaşayamaz çünkü o saatlerin bitmek üzere olduğunu düşünür.

Bu duygu yalnızca işini sevmemek değildir.

Zaman üzerindeki kontrolü kaybetme hissidir.

Önünüzdeki beş günün ne zaman kalkacağınızdan nerede duracağınıza kadar başkaları tarafından belirlenmiş olduğunu bilirsiniz.

Pazar akşamı kaygısı, pazartesi gününden çok kendi hayatımız üzerindeki sınırlı söz hakkımızla ilgilidir.

Üstelik güvencesiz çalışma yaygınlaştıkça bu kaygı daha da büyür.

İşini kaybetmekten korkan kişi yalnızca iş saatinde çalışmaz. Sürekli iyi görünmeye, hızlı cevap vermeye, yeni beceriler öğrenmeye ve yerine başkasının geçmeyeceğini kanıtlamaya çalışır.

Dinlenmek, rekabette geride kalmak gibi algılanır.

Bir başka yanılgı da bütün yılın yorgunluğunun bir haftalık tatille silinebileceğini düşünmektir.

İnsanlar aylarca uykusuz, stresli ve acele içinde yaşadıktan sonra birkaç gün deniz kenarına gidiyor.

İlk iki gün yolculuk ve yerleşmeyle geçiyor. Üçüncü gün biraz yavaşlıyorlar. Dördüncü gün dönüş yaklaşmaya başlıyor. Son gün ise bavul, trafik ve ertesi sabahın kaygısı geliyor.

Tatil güzel olabilir ama dinlenme borcunu tamamen kapatamaz.

Çünkü dinlenme yılda bir kez yapılan büyük bir bakım değil, gündelik hayatın düzenli parçası olmalıdır.

İnsan makine değildir ama makinelerin bile sürekli çalıştırılıp yılda bir hafta kapatılması sağlıklı kabul edilmez.

Burada teknolojinin yarattığı büyük çelişkiyi de konuşmamız gerekiyor.

Bilgisayarlar, otomasyon ve şimdi yapay zekâ pek çok işi geçmişe göre daha hızlı yapmamızı sağlıyor. Teorik olarak aynı üretimi daha kısa sürede gerçekleştirebildiğimiz için daha fazla boş zamanımız olması gerekirdi.

Fakat çoğu iş yerinde teknoloji çalışma süresini azaltmak yerine beklentiyi yükseltti.

Bir raporu iki günde değil iki saatte hazırlayabiliyorsanız kalan zamanda dinlenmiyorsunuz.

Sizden daha fazla rapor isteniyor.

Mesajlar saniyeler içinde ulaşabildiği için cevap süresi de saniyelere düşüyor. Verimlilik artışı çalışana boş zaman olarak değil, daha yüksek tempo olarak dönebiliyor.

Bu nedenle modern ekonominin temel sorularından biri yalnızca ne kadar ürettiğimiz değildir.

Artan verimliliğin kime gittiğidir.

Daha fazla kâra mı, daha fazla tüketime mi, yoksa insanlara daha kısa çalışma süresi ve daha iyi bir hayat olarak mı dönüyor?

Eğer teknoloji her şeyi hızlandırdığı halde biz daha aceleci, daha uykusuz ve daha yorgunsak ortada bireysel değil, ekonomik bir tasarım sorunu vardır.

Peki ne yapacağız?

Burada size sabah beşte kalkın, telefonu bırakın, soğuk duş alın ve hayatınızı düzene sokun demeyeceğim.

Bireysel alışkanlıkların önemi var. Bildirimleri kapatmak, boş zamanı önceden korumak, yürümek, uyumak ve ekrandan uzaklaşmak gerçekten yardımcı olabilir.

Ama yapısal bir sorunu kişisel disiplin tavsiyesine indirgemek doğru değildir.

Günde üç saat trafikte kalan birine zamanını iyi yönet demek kolaydır. İki işte çalışan birine hafta sonu doğaya çık demek kolaydır. Çocuk ve yaşlı bakımını tek başına üstlenen bir kadına kendine vakit ayır demek kolaydır.

Asıl mesele insanların hayatlarında gerçekten kendilerine ait zaman bırakacak kurumları kurmaktır.

Daha kısa ve öngörülebilir çalışma saatleri, iş dışında ulaşılabilir olmama hakkı, güvenilir toplu taşıma, erişilebilir çocuk bakımı, yeşil alanlar, ücretli izin ve insanı sürekli borca mahkûm etmeyen ücretler yalnızca ekonomik politika değildir.

Bunlar aynı zamanda dinlenme politikasıdır.

Verimlilik de daha uzun süre masada oturmak demek değildir.

OECD’nin çalışma hayatına ilişkin raporları uzun çalışma saatlerinin sağlık ve iş güvenliği risklerini artırabildiğini, iş ve yaşam dengesinin motivasyon ve çalışma kapasitesi açısından önemli olduğunu vurguluyor.

Yorgun çalışan daha çok saat çalışabilir ama mutlaka daha çok değer üretmez.

Baştaki soruya dönelim.

Pazar günü neden dinlenemiyoruz?

Çünkü pazar günü yalnızca pazar değildir.

Hafta içinde ertelenen ev işleri, ödenmemiş faturalar, pazartesi kaygısı, telefon bildirimleri, aile sorumlulukları ve ekonomik belirsizlik bizimle birlikte pazar gününe gelir.

Biz dinlenmeye çalışırken hayatın bakımını yapıyoruz.

Bu yüzden pazartesi sabahı yorgun uyanmanız her zaman kişisel bir başarısızlık değildir.

Belki de size sekiz saatlik iş karşılığında bütün gününüzü kullandıran, ücretsiz emeği görünmez sayan, dinlenmeyi tüketime çeviren ve boş zamanınızı ekranlara satan bir düzenin doğal sonucudur.

Bir toplumun refahı yalnızca kişi başına gelirle ölçülmemeli.

İnsanların kendilerine, çocuklarına, arkadaşlarına ve hiçbir şey yapmamaya ayırabildiği zamanla da ölçülmeli.

Çünkü gerçek zenginlik yalnızca istediğiniz şeyi satın alabilmek değildir.

Bazen hiçbir şey satın almadan, hiçbir yere yetişmeden ve ertesi günü düşünmeden birkaç saat yaşayabilmektir.

Belki de bugün en pahalı lüks budur:

Rahat bir vicdanla dinlenebilmek.

Siz pazar günleri gerçekten dinlenebiliyor musunuz?

Yoksa hafta sonunuz temizlik, alışveriş, aile sorumlulukları, telefon ve pazartesi kaygısıyla mı geçiyor?

Yorumlarda kendi deneyiminizi mutlaka paylaşın. Özellikle haftanın kaç saatini çalışmaya, ulaşıma ve ücretsiz ev işlerine ayırdığınızı yazın.

Ortaya çıkacak tablo hepimiz için çok öğretici olabilir.

Videoyu faydalı bulduysanız beğenmeyi ve Kayıt Dışı İktisat kanalına abone olmayı unutmayın.

Bir sonraki videoda görüşmek dileğiyle.