Romanya’ya Ne Oldu? Avrupa’nın Tahıl Ambarından Çavuşesku’ya

Herkese merhaba, ülke ekonomileri serimizde bugün çok özel bir ülkeyi ele alıyoruz: Romanya. Romanya’yı iki bölümlük bir seri olarak planlıyoruz. Bu ilk bölümde 20. yüzyılın başından 1989 devrimine kadar olan dönemi anlatacağız. Avrupa’nın tahıl ambarından Çavuşesku’nun karanlığına uzanan bu hikaye, bir ülkenin nasıl büyük güçler arasında sıkışıp ezildiğini, nasıl sömürüldüğünü ve nasıl kendi liderlerinin elinde mahvolduğunu gösteren çok çarpıcı bir anlatı. İkinci bölümde ise 1989 sonrası geçiş dönemini, Avrupa Birliği sürecini ve günümüze kadar olan tabloyu konuşacağız. Ama önce başlayalım, çünkü Romanya’nın 20. yüzyıl hikayesi başlı başına bir roman. Romanya 20. yüzyıla nasıl bir ülke olarak giriyordu? Kısaca söylersek, büyük toprak sahiplerinin yani boyarların kontrolünde, nüfusunun ezici çoğunluğu kırsal alanda yaşayan, tarıma dayalı bir ekonomi. Romanya o dönemde Avrupa’nın en büyük tahıl üreticilerinden biriydi. Buğday ve mısır ihracatında kıtanın önde gelen ülkelerindendi. Tuna ovalarının bereketli toprakları muazzam bir tarımsal potansiyel sunuyordu. Ama bu zenginlik halka yansımıyordu. Toprakların büyük bölümü az sayıda boyar ailesinin elindeydi ve köylüler bu topraklarda yarıcı ya da gündelikçi olarak çalışıyordu. Gelir dağılımı korkunç derecede adaletsizdi. Köylüler ürettikleri ürünün çok küçük bir kısmını alıyor, geri kalanı toprak sahiplerine ve aracılara gidiyordu. Bu yapı feodal dönemden kalma bir düzendi ve Romanya modernleşmeye çalışırken bu yapıyı çözememenin bedelini çok ağır ödeyecekti. 1907 yılında bu birikim patladı. Romanya tarihinin en büyük köylü isyanı çıktı. Moldova bölgesinden başlayan isyan hızla Eflak’a yayıldı ve tüm ülkeyi sardı. Köylüler toprak sahiplerinin çiftliklerini bastı, depoları yağmaladı, aracıların dükkanlarını ateşe verdi. İsyanın temel nedeni toprak açlığıydı ama üzerine etnik gerilimler de bindi çünkü birçok bölgede aracılık yapan kişiler farklı etnik kökenlerden geliyordu. Hükümet isyanı son derece sert biçimde bastırdı. Ordunun müdahalesiyle binlerce köylü öldürüldü, bazı tahminlere göre ölü sayısı on bini aştı. Bu isyan Romen toplumsal hafızasında derin bir yara bıraktı ve toprak reformunun kaçınılmaz olduğunu herkese gösterdi. Ama gerçek anlamda kapsamlı bir toprak reformu ancak Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra gelebildi. Birinci Dünya Savaşı Romanya için hem yıkım hem de büyük bir fırsat oldu. Romanya savaşa 1916’da İtilaf devletlerinin yanında girdi ama askeri olarak çok ağır yenilgiler aldı. Bükreş işgal edildi, ülkenin büyük bölümü düşman kontrolüne geçti. Ancak savaşın sonunda kazanan tarafta yer aldığı için masadan çok büyük kazanımlarla kalktı. 1918 sonrasında Erdel, Bukovina ve Besarabya Romanya’ya katıldı. Ülke toprak olarak neredeyse ikiye katlandı. Buna “Büyük Romanya” yani “România Mare” dönemi deniyor. Bu dönem Romen ulusal kimliğinin en parlak anı olarak kabul ediliyor. Nüfus 7-8 milyondan 18 milyona çıktı, ülke Avrupa’nın orta büyüklükte bir devleti haline geldi. Savaş sonrasında nihayet kapsamlı bir toprak reformu yapıldı. Büyük topraklar kamulaştırılarak köylülere dağıtıldı. Bu reform Avrupa’nın o dönemdeki en kapsamlı toprak reformlarından biriydi. Milyonlarca köylü ilk kez kendi toprağına sahip oldu. Ancak reform tam anlamıyla başarılı olamadı çünkü köylülere toprak verildi ama kredi, tohum, gübre, teknik destek ve pazar erişimi gibi tamamlayıcı unsurlar yeterince sağlanamadı. Yani toprak var ama onu verimli işleyecek altyapı yoktu. Sonuç olarak tarımsal verimlilik düştü ve Romanya tahıl ihracatında eski gücünü kaybetmeye başladı. İki savaş arası dönemde Romanya ekonomisinde petrol çok kritik bir rol oynadı. Romanya o dönemde Avrupa’nın en büyük petrol üreticisiydi ve dünya sıralamasında da ilk beşe giriyordu. Ploiești şehrinin çevresindeki petrol sahaları ülkenin ekonomik can damarıydı. Ploiești rafinerileri dönemin en modern tesisleri arasındaydı ve büyük bölümü İngiliz, Fransız, Hollandalı ve Amerikan şirketlerinin kontrolündeydi. Royal Dutch Shell, Standard Oil ve diğer büyük petrol şirketleri Romanya’da çok aktifti. Bu durum Romanya’ya döviz geliri sağlıyordu ama aynı zamanda ülkeyi yabancı sermayeye bağımlı kılıyordu ve petrol gelirlerinin büyük kısmı yurt dışına transfer ediliyordu. Yani Romanya petrol zengini bir ülkeydi ama bu zenginliğin meyvelerini tam olarak toplayamıyordu. Bize de tanıdık gelen bir hikaye değil mi? İki savaş arası dönemin siyasi tablosu da çok karmaşıktı. Demokratik kurumlar zayıftı, siyasi istikrarsızlık kronikti, milliyetçi ve faşist hareketler güçleniyordu. Demir Muhafızlar adlı aşırı milliyetçi hareket toplumda geniş bir taban buldu. 1938’de Kral II. Carol diktatörlük ilan etti. Bu siyasi istikrarsızlık ekonomik gelişmeyi de sekteye uğrattı. Romanya sanayileşme çabası gösterdi ama iki savaş arası dönemde hâlâ ağırlıklı olarak tarım ülkesi olarak kaldı. İkinci Dünya Savaşı Romanya için bir felaket oldu. Savaşın başında Romanya Mihver devletlerinin yanında yer aldı. Bunun en temel nedeni Sovyetler Birliği’nin 1940’ta Besarabya ve Kuzey Bukovina’yı ilhak etmesiydi. Romanya bu toprakları geri almak için Almanya’nın yanında savaşa girdi. Ama hikayenin bir de ekonomik boyutu vardı. Hitler için Romanya petrolü hayati önemdeydi. Alman savaş makinesi Ploiești petrolü olmadan çalışamazdı. Romanya, Nazi Almanyası’nın en önemli enerji tedarikçisiydi ve bu durum ülkeyi savaşın tam ortasına koydu. Müttefik kuvvetler bu gerçeğin çok iyi farkındaydı ve 1943’ten itibaren Ploiești rafinerilerini ağır şekilde bombaladılar. 1 Ağustos 1943’teki “Tidal Wave” operasyonu tarihte en maliyetli hava operasyonlarından biri olarak kayıtlara geçti. ABD yüzlerce B-24 bombardıman uçağıyla Ploiești’yi vurdu, ağır kayıplar verdi ama rafinerilere de ciddi hasar verdi. Savaşın ilerleyen dönemlerinde bombardımanlar sürdü ve Ploiești’nin üretim kapasitesi büyük ölçüde tahrip edildi. 1944’te savaşın gidişatı değişince Romanya cephe değiştirdi. Kral Mihai darbe yaparak Romanya’yı Müttefiklerin yanına çekti. Ama bu hamle ülkeyi Sovyet işgalinden kurtaramadı. Kızıl Ordu Romanya’ya girdi ve ülke fiilen Sovyet nüfuz alanına dahil oldu. Savaşın bedeli çok ağırdı. Yüz binlerce asker ve sivil hayatını kaybetti, altyapı büyük ölçüde tahrip edildi, Besarabya kalıcı olarak kaybedildi ve ekonomi çökme noktasına geldi. Üstelik Sovyetler Birliği’ne ağır savaş tazminatları ödenmek zorunda kalındı. Bu tazminatlar yıllarca Romen ekonomisini kanattı. 1947’de monarşi kaldırıldı ve Romanya resmen komünist bir devlet haline geldi. Gheorghe Gheorghiu-Dej liderliğinde Stalinist bir rejim kuruldu. Ekonomide hızlı ve zoraki bir dönüşüm başladı. Tarım kolektifleştirildi, yani köylülerin 1920’lerde toprak reformuyla aldıkları topraklar devlet çiftliklerine ve kooperatiflere dönüştürüldü. Bu süreç çok sancılı oldu, direnen köylüler tutuklandı, sürgüne gönderildi, hatta öldürüldü. Ağır sanayi yatırımları öncelik haline getirildi. Sovyet modeliyle çelik, kimya, makine ve silah sanayii kuruldu. Tüketim malları üretimi ihmal edildi, halkın yaşam standardı düşük tutuldu ama kağıt üzerinde sanayileşme rakamları etkileyici görünüyordu. Gheorghiu-Dej döneminde ilginç bir gelişme yaşandı. Romanya 1960’larda Moskova’dan kısmen bağımsız bir dış politika izlemeye başladı. Sovyetler Birliği’nin COMECON çerçevesinde Romanya’yı tarım ülkesi olarak konumlandırma çabasına karşı çıktı ve kendi sanayileşme yolunu izledi. Bu bağımsızlık çizgisi Gheorghiu-Dej’in 1965’te ölümünün ardından yerine gelen Nicolae Çavuşesku tarafından çok daha ileriye taşındı. Çavuşesku dönemi Romanya’nın en karmaşık ve en trajik ekonomik hikayesidir. Çavuşesku’nun ilk on yılı yani 1965-1975 arası aslında görece parlak bir dönemdi. Çavuşesku Moskova’dan bağımsız bir dış politika izledi, 1968’de Varşova Paktı’nın Çekoslovakya’yı işgalini kınadı ve bu tutum Batı’nın sempatisini kazandı. ABD Başkanı Nixon 1969’da Bükreş’i ziyaret etti, Romanya Batılı ülkelerle ticaret anlaşmaları imzaladı, IMF ve Dünya Bankası’na üye oldu. Batı’dan teknoloji ve kredi akışı başladı. Bu kaynaklarla büyük sanayi yatırımları yapıldı. Petrokimya tesisleri, çelik fabrikaları, otomobil fabrikaları, alüminyum tesisleri kuruldu. Dacia otomobil markası Renault lisansıyla bu dönemde üretime başladı. Ekonomi hızlı büyüdü, yaşam standardı görece yükseldi, kentleşme hızlandı, eğitim ve sağlıkta ilerlemeler kaydedildi. Ancak 1970’lerin sonundan itibaren tablo dramatik biçimde değişti. Çavuşesku’nun büyüklenmeci projeleri ve stratejik hataları ülkeyi felakete sürükledi. Büyük bir deprem olan 1977 Bükreş depremi ciddi hasar yarattı. Daha önemlisi, 1970’lerin petrol krizleri Romanya’yı da vurdu. Romanya’nın kendi petrol üretimi düşmeye başlamıştı ve artık net petrol ithalatçısı konumuna geçiyordu. Batı’dan alınan kredilerle finanse edilen sanayi yatırımlarının çoğu verimsiz çıktı, beklenen ihracat gelirleri gelmedi ve dış borç hızla büyüdü. 1981’de Romanya’nın dış borcu yaklaşık 10-11 milyar dolara ulaştı. Bu rakam bugünkü standartlarla küçük görünebilir ama o dönemin Romanya ekonomisi için çok büyük bir yüktü. İşte burada Çavuşesku tarihin en radikal ve en yıkıcı ekonomik kararlarından birini verdi. Dış borcu tamamen sıfırlamaya karar verdi. Ama bunu ekonomiyi büyüterek, ihracatı artırarak ya da yapısal reformlarla değil, halkı açlığa ve sefalete mahkum ederek yaptı. 1980’lerin tamamı bu borç ödeme takıntısına kurban edildi. Romanya ürettiği hemen her şeyi ihraç etmeye başladı. Tarımsal ürünler, et, süt, tereyağı, yumurta, hatta ekmeklik buğday bile ihracata yönlendirildi. Halkın tüketimine ayrılan pay asgari düzeye indirildi. Temel gıda maddeleri karneyle dağıtılmaya başlandı. Et, şeker, un, yağ gibi ürünler karne ile sınırlı miktarda alınabiliyordu ve o bile her zaman bulunmuyordu. Enerji tasarrufu adı altında halka uygulanan kısıtlamalar insanlık dışı boyutlara ulaştı. Kışın evlerde ısıtma en düşük seviyeye indirildi, sıcaklık 14 derecenin üzerine çıkarılamıyordu. Elektrik kullanımı kısıtlandı, akşamları sokaklar karanlıkta kalıyordu. Televizyon yayını günde iki saate indirildi ve bu iki saatin büyük bölümü Çavuşesku’nun propagandasıyla doluydu. Sıcak su belirli günlerde ve belirli saatlerde veriliyordu. Romanya Avrupa’nın ortasında, bir kıtlık ülkesine dönmüştü. Kış aylarında insanlar evlerinde paltoyla oturuyordu. Hastanelerde yeterli ilaç ve malzeme yoktu, bebek ölüm oranları fırladı. Bu arada Çavuşesku megaloman projelerine devam ediyordu. Bükreş’in tarihsel merkezini yıktırarak dünyanın en büyük ikinci binası olan Halkın Sarayı’nı inşa ettirdi. Bu devasa yapı için tarihsel mahalleler, kiliseler, manastırlar yıkıldı, on binlerce kişi yerinden edildi. Proje muazzam kaynakları yutarken halk açlık çekiyordu. Ayrıca Tuna-Karadeniz kanalı gibi devasa altyapı projeleri de büyük maliyet ve insan kaybıyla yapıldı. Çavuşesku’nun bir diğer yıkıcı politikası da “sistematizasyon” planıydı. Bu plana göre binlerce köy yıkılacak ve halk zorunlu olarak büyük tarımsal komplekslere yerleştirilecekti. Bu plan kısmen uygulandı ve büyük toplumsal travmalara yol açtı. Peki sonuç ne oldu? Çavuşesku borcu ödedi mi? Evet, ödedi. 1989 Nisan’ında Romanya’nın dış borcu tamamen sıfırlandığı ilan edildi. Bu, dünyada bir ülkenin tüm dış borcunu sıfırladığı çok nadir örneklerden biriydi. Ama bu başarı diye sunulan şey aslında tarihin en büyük ekonomik cinayetlerinden biriydi. Bir ülkenin halkını on yıl boyunca açlığa, soğuğa ve karanlığa mahkum ederek borcunu ödemesi bir başarı değil, bir insanlık suçuydu. Ve ironik olan şu ki borç ödendikten sadece sekiz ay sonra Çavuşesku devrildi. Yani halk on yıl boyunca çektiği acıların meyvesini göremedi bile. Aralık 1989’da Romanya’nın kaderi değişti. Doğu Avrupa’da domino etkisiyle yıkılan komünist rejimler arasında Romanya’nın hikayesi en kanlı olanıydı. Olaylar 16 Aralık’ta Temeşvar’da başladı. Macar azınlık papaz László Tőkés’in sürgün edilmesini protesto eden kalabalıklara güvenlik güçleri ateş açtı. Olaylar hızla büyüdü ve Bükreş’e sıçradı. 21 Aralık’ta Çavuşesku Bükreş’te büyük bir miting düzenledi, balkondan halka seslendi ama kalabalıktan yükselen protesto sesleri onu şaşkına çevirdi. O an televizyonda canlı yayınlanıyordu ve Çavuşesku’nun yüzündeki şaşkınlık ifadesi 20. yüzyılın en ikonik görüntülerinden biri oldu. Ertesi gün ordu halkın yanına geçti, Çavuşesku ve eşi Elena helikopterle saraydan kaçtı ama yakalandılar. 25 Aralık 1989’da askeri mahkemede yargılanıp idam edildiler. Bu, Doğu Avrupa’daki komünist rejimlerin çöküşü sırasında bir liderin idam edilerek devrildiği tek örnek oldu. Romanya’nın 1989 devrimi bir sayfayı kapattı ama çok ağır bir miras bıraktı. Ekonomi çökmüş durumdaydı. Altyapı yıpranmıştı, sanayi tesisleri teknolojik olarak geri kalmıştı, tarım verimsizdi, insan sermayesi yıpranmıştı. Evet borç yoktu ama borç dışında hiçbir şey de yoktu. Halk yorgun, travmatize olmuş ve geleceğe dair güvensizdi. Kurumsal yapı tamamen çürümüştü, sivil toplum yoktu, bağımsız medya yoktu, demokratik deneyim sıfırdı. Romanya 1989’da sıfırdan başlamak zorundaydı ama sıfırın bile altından başlıyordu. Bu ilk bölümden çıkarılacak çok önemli dersler var. Birincisi, doğal kaynak zenginliği tek başına refah getirmiyor. Romanya Avrupa’nın tahıl ambarıydı, petrol zengini bir ülkeydi ama bu kaynaklar halkın refahına dönüşemedi çünkü kurumsal yapı, gelir dağılımı ve yönetim kalitesi yetersizdi. İkincisi, dış borcu sıfırlamak tek başına ekonomik başarı değildir. Çavuşesku borcunu ödedi ama ülkesini mahvetti. Borç yönetimi dengeli olmalı, halkın yaşam standardını yok eden bir kemer sıkma politikası sürdürülebilir değildir ve sonunda siyasi olarak da çöker. Üçüncüsü, büyük güçler arasında sıkışan ülkelerin stratejik tercihleri ekonomik kaderlerini doğrudan belirliyor. Romanya’nın iki dünya savaşındaki cephe tercihleri, Sovyet yörüngesine girişi ve Batı ile ilişkileri hep ekonomik sonuçlar doğurdu. İkinci bölümde 1989 sonrasını ele alacağız. Romanya’nın sancılı geçiş dönemini, madencilerin Bükreş sokaklarına inmesini, geciken reformları, AB üyelik sürecini, 2008 krizini, IT sektöründeki sürpriz patlamayı, beyin göçü sorununu ve bugünkü tabloyu konuşacağız. Romanya’nın hikayesi burada bitmiyor, aslında asıl ilginç kısmı şimdi başlıyor. İkinci bölümde görüşmek üzere, kendinize iyi bakın.